Hợp tác xã hợp với vùng Yên Bái cũ khi nhiều hộ cùng làm một sản phẩm và cần một đầu mối chung để mua vật tư, giữ quy trình, đứng tên chứng nhận và bán hàng — như quế ở Văn Yên, chè ở Văn Chấn, nếp ở Tú Lệ, bưởi ở Thác Bà, cá lồng trên hồ Thác Bà hay du lịch cộng đồng ở Mường Lò. Công ty hợp hơn khi một vài người góp vốn để kinh doanh vì lợi nhuận trên vốn, quyết định nhanh, không cần nhiều thành viên tham gia sản xuất.
Luật Hợp tác xã năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, quy định hợp tác xã cần ít nhất năm thành viên chính thức, hoạt động trên nguyên tắc tự nguyện, mỗi thành viên chính thức một phiếu biểu quyết, và phân phối thu nhập chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của hợp tác xã chứ không chỉ theo vốn góp. Đây là khác biệt cốt lõi với công ty.
Bài này giúp bạn cân nhắc có nên lập hợp tác xã, những việc phải làm khi thành lập, và những lý do làm nhiều hợp tác xã ở vùng núi chỉ tồn tại trên giấy. Quy định cụ thể theo luật và văn bản hướng dẫn hiện hành; nên hỏi cơ quan đăng ký và Liên minh hợp tác xã của tỉnh trước khi làm.
Hợp tác xã, tổ hợp tác và công ty khác nhau thế nào
So sánh ở mức nguyên lý theo Luật Hợp tác xã 2023 và Luật Doanh nghiệp:
| Tiêu chí | Tổ hợp tác | Hợp tác xã | Công ty |
|---|---|---|---|
| Số thành viên tối thiểu | Từ 2 thành viên | Từ 5 thành viên chính thức | Từ 1 (TNHH một thành viên) |
| Tư cách pháp nhân | Không, hoạt động theo hợp đồng hợp tác | Có | Có |
| Biểu quyết | Theo thoả thuận | Mỗi thành viên chính thức một phiếu | Theo vốn góp, cổ phần |
| Chia thu nhập | Theo thoả thuận | Chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ, phần còn lại theo vốn | Theo vốn góp |
| Hợp với | Nhóm hộ nhỏ mới bắt đầu làm chung | Nhiều hộ cùng sản xuất, cần đầu mối chung | Kinh doanh vì lợi nhuận trên vốn |
Ở nhiều thôn bản vùng Yên Bái cũ, con đường tự nhiên là bắt đầu bằng tổ hợp tác vài hộ, làm chung một vụ, một mùa, khi đã tin nhau và có khách ổn định thì mới lên hợp tác xã. Lập hợp tác xã ngay từ đầu chỉ vì có chương trình hỗ trợ thường không bền.
Hợp tác xã làm được gì cho người sản xuất ở đây
Thứ nhất là gom hàng và bán chung. Một hộ trồng quế ở Châu Quế hay một hộ trồng nếp ở Tú Lệ không đủ hàng để ký hợp đồng với công ty xuất khẩu, siêu thị. Hợp tác xã gom đủ số lượng, đủ quy cách, đứng ra ký hợp đồng, xuất hoá đơn. Người mua cũng thích làm việc với một đầu mối có tư cách pháp nhân hơn là với hàng chục hộ lẻ.
Thứ hai là giữ quy trình và đứng tên chứng nhận. Chứng nhận hữu cơ cho vùng quế, công bố sản phẩm cho chè đóng gói, chứng nhận OCOP cho miến, cốm đều cần một chủ thể chịu trách nhiệm. Hợp tác xã là chủ thể đó, đồng thời giám sát để mọi thành viên làm theo quy trình chung, không để một hộ dùng sai thuốc làm hỏng chứng nhận của cả vùng.
Thứ ba là mua vật tư, thuê dịch vụ chung: phân bón, giống, máy sao chè, lò sấy quế, máy tuốt lúa. Mua chung được giá tốt hơn, dùng chung máy móc đắt tiền. Thứ tư là làm đầu mối nhận hỗ trợ của nhà nước, tập huấn, vay vốn, mà hộ lẻ khó tiếp cận.
Với du lịch cộng đồng ở các bản Thái Mường Lò hay bản Mông vùng cao, hợp tác xã hoặc tổ hợp tác giúp các hộ thống nhất chất lượng dịch vụ, chia khách công bằng, cùng giữ vệ sinh, cảnh quan bản, thay vì cạnh tranh hạ giá với nhau.
Các bước thành lập hợp tác xã
Trình tự chung theo Luật Hợp tác xã 2023 (biểu mẫu, nơi nộp theo hướng dẫn hiện hành):
- Nhóm sáng lập thống nhất ý tưởng: sản phẩm, dịch vụ hợp tác xã cung cấp cho thành viên; vùng hoạt động; ai tham gia.
- Vận động thành viên: ít nhất năm thành viên chính thức tự nguyện, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ. Đừng "mượn tên" người cho đủ số; thành viên hình thức là nguyên nhân hàng đầu của hợp tác xã trên giấy.
- Xây dựng điều lệ và phương án sản xuất kinh doanh: vốn góp tối thiểu, cách góp, cách phân phối thu nhập, quỹ chung, quyền và nghĩa vụ thành viên, điều kiện ra vào.
- Hội nghị thành lập: thông qua điều lệ, phương án, bầu hội đồng quản trị hoặc giám đốc theo mô hình tổ chức, ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên.
- Đăng ký hợp tác xã tại cơ quan đăng ký theo phân cấp hiện hành sau khi bỏ cấp huyện; hỏi bộ phận một cửa của xã hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh của tỉnh Lào Cai để biết nơi nộp.
- Sau đăng ký: con dấu nếu cần, tài khoản ngân hàng, đăng ký thuế, hoá đơn, kế toán, giấy phép con theo ngành (an toàn thực phẩm, lưu trú…).
Liên minh hợp tác xã của tỉnh và cán bộ nông nghiệp ở xã thường có kinh nghiệm hướng dẫn soạn điều lệ, phương án. Tận dụng sự hỗ trợ này, nhưng nội dung điều lệ phải do chính thành viên hiểu và đồng ý.
Vì sao nhiều hợp tác xã tan rã hoặc chỉ còn trên giấy
Thành viên bán hàng ra ngoài. Khi giá thương lái trả cao hơn trong mùa, thành viên bán ra ngoài, hợp tác xã không đủ hàng giao theo hợp đồng, mất khách. Điều lệ cần quy định cam kết sử dụng dịch vụ và cách xử lý; quan trọng hơn là hợp tác xã phải mua giá hợp lý, thanh toán nhanh.
Góp vốn hình thức. Thành viên góp rất ít hoặc chỉ hứa góp, hợp tác xã không có vốn lưu động, phải vay, chịu lãi, ôm hàng không nổi.
Một người quyết hết. Giám đốc vừa là người sáng lập vừa nắm tiền, thành viên không được biết sổ sách. Lâu dần mất lòng tin. Công khai tài chính định kỳ là cách giữ hợp tác xã.
Kế toán yếu. Không tách được phần thu nhập theo mức độ sử dụng dịch vụ của từng thành viên, chia lợi ích không thuyết phục, tranh cãi kéo dài.
Lập vì hỗ trợ. Lập hợp tác xã để nhận máy móc, nhà xưởng hỗ trợ, khi hết hỗ trợ thì không có hoạt động kinh doanh thật nào nuôi bộ máy.
Không có đầu ra ổn định. Sản xuất chung mà không có khách hàng, hợp đồng bao tiêu thì hợp tác xã chỉ thêm một tầng chi phí.
Chia lợi ích: nguyên tắc dễ nói, khó làm
Điểm khác biệt của hợp tác xã là thu nhập chia chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên. Ví dụ giả định: hợp tác xã chè thu mua búp của thành viên, chế biến, bán ra có lãi; phần lãi sau khi trích quỹ được chia lại cho thành viên theo khối lượng búp mỗi người đã bán cho hợp tác xã trong năm, chỉ một phần nhỏ chia theo vốn góp. Người bán nhiều cho hợp tác xã được nhiều, người góp vốn nhiều nhưng không bán hàng được ít hơn.
Để làm được, kế toán phải ghi chép theo từng thành viên: mỗi lần cân búp chè, cân quế, ghi tên, khối lượng, chất lượng. Ở vùng cao, nơi nhiều thành viên không quen sổ sách, cách làm hiệu quả là phiếu cân có hai liên, thành viên giữ một liên, cuối vụ đối chiếu công khai ở nhà văn hoá thôn.
Luật cũng quy định các quỹ chung, trong đó có phần tài sản không chia. Thành viên cần hiểu điều này từ đầu, để không có chuyện khi rút khỏi hợp tác xã lại đòi chia cả máy móc, nhà xưởng do hỗ trợ hoặc do quỹ chung đầu tư.
Hỗ trợ của nhà nước: tận dụng mà không phụ thuộc
Nhà nước có nhiều chính sách hỗ trợ hợp tác xã nông nghiệp: đào tạo, tập huấn cán bộ quản lý, hỗ trợ đưa lao động trẻ có trình độ về làm việc, hỗ trợ xây dựng kết cấu hạ tầng phục vụ sản xuất, hỗ trợ tham gia chương trình OCOP, xúc tiến thương mại, tiếp cận tín dụng. Vùng Yên Bái cũ có nhiều xã vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số nên còn có thể thuộc diện các chương trình mục tiêu quốc gia. Nội dung, mức hỗ trợ và điều kiện theo văn bản hiện hành của trung ương và của tỉnh Lào Cai.
Cách tiếp cận đúng là hỏi Liên minh hợp tác xã tỉnh, cơ quan nông nghiệp và uỷ ban xã về các chương trình đang triển khai, chuẩn bị hồ sơ đầy đủ: điều lệ, báo cáo tài chính, phương án sản xuất kinh doanh, danh sách thành viên thật. Hợp tác xã có sổ sách rõ ràng, hoạt động thật thường được ưu tiên hơn hợp tác xã lập vội.
Nhưng hãy coi hỗ trợ là phần thêm, không phải lý do tồn tại. Một máy sao chè, một lò sấy quế được hỗ trợ chỉ có giá trị nếu hợp tác xã có đủ hàng để chạy máy và có khách mua sản phẩm. Trước khi nhận hỗ trợ tài sản, hỏi kỹ nghĩa vụ đi kèm: phải dùng đúng mục đích trong bao lâu, có được chuyển nhượng không, xử lý thế nào nếu hợp tác xã giải thể.
Liên kết với doanh nghiệp: hợp tác xã ở giữa chuỗi
Mô hình bền thường thấy ở vùng quế, vùng chè là liên kết ba bên: hộ trồng là thành viên hợp tác xã, hợp tác xã giữ quy trình và gom hàng, doanh nghiệp lo chứng nhận, chế biến sâu và đầu ra. Hợp đồng liên kết ghi rõ quy cách, cách xác định giá (có thể theo giá thị trường cộng phần thưởng chất lượng), thời hạn thanh toán, hỗ trợ kỹ thuật, và trách nhiệm khi một bên vi phạm.
Khi đàm phán với doanh nghiệp, hợp tác xã nên chuẩn bị số liệu của mình: diện tích, sản lượng dự kiến, quy trình, chứng nhận đang có. Doanh nghiệp nghiêm túc sẽ hỏi những điều này. Ngược lại, hợp tác xã cũng nên kiểm doanh nghiệp đối tác như kiểm bất kỳ người mua nào: trạng thái thuế, năng lực, lịch sử thanh toán.
Muốn tìm doanh nghiệp chế biến, thu mua trong vùng, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành chế biến nông lâm sản và bán buôn, lọc theo các xã Văn Yên, Trấn Yên, Văn Chấn hay các phường trung tâm, rồi liên hệ, đến thăm và thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Lập hợp tác xã cần ít nhất bao nhiêu người?
Theo Luật Hợp tác xã 2023, hợp tác xã cần ít nhất năm thành viên chính thức. Nếu chỉ có hai đến bốn hộ muốn làm chung, có thể bắt đầu bằng tổ hợp tác hoạt động theo hợp đồng hợp tác, rồi phát triển lên hợp tác xã khi đủ điều kiện.
Hợp tác xã có phải nộp thuế như doanh nghiệp không?
Hợp tác xã là tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, thực hiện nghĩa vụ thuế theo luật, có thể được hưởng ưu đãi riêng theo quy định về hợp tác xã và theo địa bàn. Phần giao dịch nội bộ với thành viên có cách xử lý riêng; hỏi cơ quan thuế và kế toán.
Thành viên hợp tác xã có được bán hàng ra ngoài không?
Tuỳ điều lệ. Thường điều lệ quy định mức cam kết sử dụng dịch vụ tối thiểu của thành viên. Bán ra ngoài vượt mức cho phép có thể bị xử lý theo điều lệ. Hợp tác xã nên mua giá hợp lý, trả tiền nhanh để thành viên không cần bán ngoài.
Hợp tác xã du lịch cộng đồng ở bản Thái có cần giấy phép lưu trú không?
Có. Các hộ đón khách lưu trú vẫn phải đáp ứng điều kiện an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, khai báo lưu trú. Hợp tác xã có thể làm đầu mối hướng dẫn, nhưng điều kiện áp dụng cho từng cơ sở đón khách.
Rút khỏi hợp tác xã thì được nhận lại những gì?
Thành viên rút khỏi hợp tác xã được trả lại vốn góp và các khoản theo điều lệ và luật, sau khi trừ nghĩa vụ còn nợ. Tài sản không chia, quỹ chung theo quy định không được chia cho thành viên khi rút. Đọc kỹ điều lệ trước khi tham gia.
Hợp tác xã thành lập ở Yên Bái cũ trước 7/2025 có phải đăng ký lại không?
Không phải đăng ký lại. Hợp tác xã giữ nguyên tư cách pháp nhân và mã số. Địa chỉ được cập nhật theo đơn vị hành chính mới khi có nhu cầu hoặc khi làm thủ tục thay đổi khác; cơ quan quản lý từ nay thuộc tỉnh Lào Cai.