Lái xe an toàn trên đường đèo vùng cao Yên Bái cũ, như đèo Khau Phạ trên quốc lộ 32, đường lên Trạm Tấu hay các đường nhánh vào bản ở Mù Cang Chải, xoay quanh bốn việc: xe phải được kiểm kỹ trước khi đi, lên dốc dùng số thấp, xuống dốc dùng phanh động cơ chứ không giữ phanh chân liên tục, và biết dừng lại khi mưa lớn, sương dày hoặc thấy dấu hiệu sạt lở. Phần lớn tai nạn trên đường núi không đến từ địa hình khó, mà từ việc lái như ở đồng bằng.
Bài này viết cho người không quen đường núi: người miền xuôi lên làm việc, khách tự lái du lịch, người mới tập đi xe máy đường dài. Đây là những nguyên tắc chung; xe của bạn có đặc điểm riêng, hãy đọc hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất và hỏi thợ có chuyên môn về tình trạng xe trước chuyến đi.
Đường đèo vùng cao khác đường đồng bằng ở đâu
Đường lên vùng cao Yên Bái cũ phải vượt chênh lệch độ cao rất lớn trong quãng ngắn. Từ thung lũng Tú Lệ lên đỉnh Khau Phạ, hay từ Mường Lò lên Trạm Tấu, xe phải leo liên tục, rồi lại xuống dốc dài. Đường hẹp, nhiều khúc cua gấp, có khúc cua tay áo gần quay ngược chiều. Một bên thường là vách taluy, bên kia là vực, có đoạn chưa có hộ lan.
Thời tiết cũng là một khác biệt lớn. Trên cao, mây và sương có thể phủ kín đường trong vài phút, mưa đến nhanh, nhiệt độ thấp hơn hẳn dưới thung lũng. Mặt đường sau mưa có rêu, đất, sỏi từ taluy chảy xuống, rất trơn. Mùa đông, ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu có những đợt rét đậm, đôi khi có băng giá trên các đoạn cao.
Cuối cùng là người và vật trên đường. Trẻ em đi học, người đi nương, trâu bò, dê thả rông, xe công nông, xe máy chở hàng cồng kềnh đều có thể xuất hiện ngay sau khúc cua. Người lái quen đường núi luôn giả định rằng sau khúc cua khuất có thể có thứ gì đó chắn đường.
Thêm một điều ít người để ý: khoảng cách giữa các điểm dịch vụ trên đường núi xa hơn nhiều so với đồng bằng. Hỏng xe, hết xăng, thủng lốp giữa đèo có thể phải chờ rất lâu mới có người giúp. Vì vậy, chuẩn bị trước khi đi quan trọng không kém kỹ năng lái trên đường.
Chuẩn bị xe trước khi lên vùng cao
Xe tốt là nửa phần an toàn. Trước khi đi, nên mang xe đến cơ sở sửa chữa có chuyên môn kiểm các hạng mục dưới đây, không tự sửa những bộ phận liên quan đến phanh nếu không phải thợ.
- Phanh: má phanh, dầu phanh, đĩa phanh. Đường đèo dùng phanh nhiều hơn bình thường, phanh đã mòn rất dễ quá nhiệt.
- Lốp: độ sâu gai, áp suất, vết nứt, lốp dự phòng. Lốp mòn trên đường ướt dốc là nguyên nhân trượt hàng đầu.
- Đèn và gạt mưa: đèn pha, đèn sương mù nếu có, đèn khẩn cấp, gạt mưa còn tốt và nước rửa kính đầy.
- Nước làm mát, dầu máy: leo dốc dài làm máy nóng, thiếu nước làm mát dễ gây hỏng máy giữa đèo.
- Xe máy: phanh, xích, nhông, lốp, đèn, còi. Xe tay ga cần chú ý má phanh và dây curoa khi đi đèo dài.
- Đồ mang theo: nước uống, đồ ăn nhẹ, áo mưa, áo ấm, đèn pin, sạc dự phòng, bộ sơ cứu, dây kéo, biển cảnh báo.
Người thuê xe tự lái hoặc thuê xe máy ở trung tâm cũ, Nghĩa Lộ để lên vùng cao càng phải kiểm kỹ: thử phanh ở đoạn dốc nhẹ trước khi rời cửa hàng, kiểm giấy tờ xe, ghi lại tình trạng xe bằng ảnh, hỏi rõ trách nhiệm khi xe hỏng giữa đường.
Lên dốc: số thấp, đều ga, không ôm cua
Khi lên dốc dài, chọn số thấp từ trước khi vào dốc, không đợi xe yếu mới về số. Với ô tô số sàn, về số thấp đúng lúc giúp máy đủ lực và không phải đề ga liên tục; với xe số tự động, có thể dùng chế độ số thấp hoặc chế độ leo dốc nếu xe có. Giữ ga đều, không tăng giảm đột ngột, nhất là trên mặt đường ướt.
Ở khúc cua lên dốc, đi đúng phần đường của mình, không cắt cua sang làn ngược chiều để lấy đà. Xe xuống dốc phía bên kia có thể đang khó dừng. Trước khúc cua khuất, bấm còi ngắn hoặc nháy đèn để báo hiệu, rồi giảm tốc. Nếu gặp xe tải lớn đang xuống trong khúc cua hẹp, hãy dừng sát lề phải ở chỗ rộng để nhường.
Nếu phải dừng giữa dốc, dùng phanh tay và khi đi tiếp thì phối hợp phanh tay với chân ga để xe không trôi lùi. Xe máy chở nặng nên cho người ngồi sau xuống đi bộ ở những đoạn rất dốc, thay vì để xe quá tải bò lên chậm chạp, dễ mất thăng bằng.
Xuống dốc: phanh động cơ và giữ phanh mát
Xuống dốc dài là phần nguy hiểm nhất của đường đèo. Nguyên tắc chung là xuống dốc bằng số thấp, gần với số dùng khi lên dốc, để động cơ hãm bớt tốc độ. Phanh chân chỉ dùng để điều chỉnh, đạp dứt khoát rồi nhả, chứ không đạp rà liên tục từ đầu đến cuối dốc. Phanh bị rà liên tục sẽ nóng, hiệu quả giảm dần, có khi gần như mất phanh.
Với xe máy số, xuống dốc ở số thấp, không về số không thả trôi, không tắt máy. Với xe tay ga, kiểm soát tốc độ bằng cách phối hợp cả hai phanh, phanh từng nhịp, giữ tốc độ thấp ngay từ đầu dốc. Đổ dốc với tốc độ cao rồi mới phanh gấp ở khúc cua là tình huống dễ ngã nhất.
Nếu ngửi thấy mùi khét, thấy phanh mềm hoặc xe không giảm tốc như bình thường, hãy tìm chỗ an toàn để dừng, cho phanh nguội rồi mới đi tiếp. Không dội nước lạnh vào phanh đang nóng. Khi thấy bất thường kéo dài, nên gọi cứu hộ hoặc nhờ thợ kiểm tra thay vì cố chạy xuống.
Đi trong mưa và sương mù trên đỉnh đèo
Trên những đoạn cao như đỉnh Khau Phạ, đường lên Trạm Tấu, sương mù có thể dày tới mức chỉ thấy vài chục mét. Khi vào vùng sương, bật đèn chiếu gần, đèn sương mù nếu có, không bật đèn pha vì ánh sáng hắt lại làm loá. Giảm tốc độ đến mức có thể dừng trong khoảng nhìn thấy, bám theo vạch kẻ mép đường bên phải.
Khi mưa, đường núi trơn hơn đường bằng nhiều vì có đất, rêu, sỏi trên mặt. Tăng khoảng cách với xe trước, phanh sớm và nhẹ, tránh đánh lái gấp. Không đi vào chỗ nước chảy xiết qua đường, không cố vượt ngầm tràn khi nước đục, chảy mạnh, dù thấy người khác đi được.
Nếu sương quá dày hoặc mưa quá to, hãy tìm chỗ an toàn có lề rộng, xa vách taluy và xa mép vực, bật đèn khẩn cấp và chờ. Dừng giữa làn đường trong sương là rất nguy hiểm. Nhiều người dân vùng cao có kinh nghiệm chờ qua cơn mưa ở nhà dân, quán ven đường; người đi xa cũng nên làm như vậy.
Dấu hiệu sạt lở và lúc nên quay đầu
Đá nhỏ, đất rơi từ taluy. Khi thấy sỏi đá lăn xuống mặt đường, nghe tiếng lục bục trên sườn núi, có thể khối đất phía trên đang không ổn định. Không dừng lại dưới chân taluy đó, đi qua nhanh và an toàn hoặc lùi lại chờ.
Nước suối đục, có cây trôi. Suối đổi màu đục ngầu, có cành cây, rác trôi là dấu hiệu lũ đang lên ở thượng nguồn. Không qua ngầm, không dừng nghỉ ven suối.
Mặt đường nứt, lún, có vệt nước mới. Vết nứt dọc mép đường, mặt đường sụt nhẹ, nước rỉ ra từ taluy là dấu hiệu nguy hiểm. Báo cho chính quyền hoặc người dân gần đó, không đi tiếp nếu không chắc.
Có lực lượng chức năng phân luồng. Khi có rào chắn, người hướng dẫn hoặc thông báo cấm đường, hãy chấp hành. Đường cấm vì có nguy cơ, không phải vì gây phiền.
Mưa lớn kéo dài nhiều ngày. Sau vài ngày mưa liền, nền đất đã no nước, sạt lở có thể xảy ra cả khi trời đã tạnh. Nếu không gấp, hoãn chuyến lên vùng cao.
Mùa rét đậm và băng giá trên những đoạn đường cao
Vào những đợt không khí lạnh mạnh của mùa đông, các vùng cao như Mù Cang Chải, Trạm Tấu, đỉnh đèo Khau Phạ có thể rét đậm, rét hại; có năm xuất hiện sương muối, băng giá trên cỏ, mái nhà và cả trên mặt đường ở những đoạn cao, khuất nắng. Băng mỏng trên mặt đường khó nhìn thấy bằng mắt thường, nhất là vào sáng sớm, nhưng làm bánh xe gần như mất bám.
Khi có tin rét đậm, băng giá ở vùng cao, nên tránh đi vào sáng sớm và đêm, chờ nắng lên mặt đường khô mới xuất phát. Trên đoạn nghi có băng, không phanh gấp, không đánh lái mạnh, giữ số thấp và tốc độ chậm đều. Xe máy ở những đoạn này nên đi rất chậm, sẵn sàng chống chân, người ngồi sau có thể xuống đi bộ qua đoạn dốc trơn.
Rét còn ảnh hưởng đến người lái. Tay chân lạnh cóng làm phản xạ chậm, cầm lái và bóp phanh kém chính xác. Mặc đủ ấm, đeo găng tay giữ nhiệt, dừng nghỉ uống nước ấm sau mỗi chặng. Ô tô cũng cần kiểm ắc quy, vì trời lạnh xe cũ dễ khó nổ máy vào buổi sáng.
Xe máy trên đường núi: những điều riêng
Nhiều người lên Mù Cang Chải, Trạm Tấu bằng xe máy, cả người địa phương lẫn khách du lịch. Xe máy linh hoạt nhưng dễ tổn thương nhất khi có va chạm, ngã trên dốc hay bị đá rơi. Mũ bảo hiểm đạt chuẩn cài quai chắc, găng tay, giày kín mũi, áo khoác dày là tối thiểu. Mưa thì mặc áo mưa bộ, tránh áo choàng dễ cuốn vào bánh xe.
Không chở quá số người, không chở hàng vượt quá chiều rộng tay lái. Khi đi theo nhóm, giữ khoảng cách giữa các xe, không chạy hàng ngang, người khoẻ đi sau cùng để hỗ trợ người yếu. Chụp ảnh thì dừng hẳn ở chỗ có lề rộng, không vừa chạy vừa cầm điện thoại.
Người mới tập đi xe máy hoặc chưa quen xe số không nên chọn đường đèo vùng cao làm chuyến tập. Thuê xe kèm người chở, đi xe khách hoặc ô tô có tài xế là lựa chọn an toàn hơn cho người chưa đủ tay lái.
Câu hỏi thường gặp
Xuống dốc đèo nên dùng phanh như thế nào?
Nên xuống dốc bằng số thấp để động cơ hãm bớt tốc độ, phanh chân chỉ dùng từng nhịp để điều chỉnh, không rà phanh liên tục. Khi thấy phanh mềm hoặc có mùi khét, tìm chỗ an toàn dừng cho phanh nguội và gọi hỗ trợ nếu bất thường kéo dài.
Gặp sương mù dày trên đèo Khau Phạ thì làm gì?
Bật đèn chiếu gần và đèn sương mù nếu có, không bật đèn pha, giảm tốc độ, bám mép đường bên phải. Nếu không nhìn thấy đường, tìm chỗ có lề rộng xa vách và vực, bật đèn khẩn cấp chờ sương tan, không dừng giữa làn.
Xe tay ga có đi được đường đèo vùng cao không?
Đi được nếu xe trong tình trạng tốt và người lái có kinh nghiệm. Cần kiểm má phanh, lốp, dây curoa trước khi đi, xuống dốc phải phanh từng nhịp, giữ tốc độ thấp ngay từ đầu dốc. Người chưa quen nên chọn xe số hoặc đi cùng người có kinh nghiệm.
Khi nào nên hoãn chuyến lên vùng cao?
Nên hoãn khi có cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở cho khu vực, khi mưa đã kéo dài nhiều ngày, hoặc khi chính quyền thông báo hạn chế lưu thông. Nếu đang trên đường mà thấy dấu hiệu sạt lở, hãy dừng ở nơi an toàn hoặc quay lại.
Có nên lái xe đường đèo vào ban đêm không?
Người không quen đường nên tránh. Ban đêm khó thấy khúc cua, chỗ sạt, đá lăn, vật nuôi trên đường; sương mù về đêm thường dày hơn. Nếu bị muộn, hãy nghỉ lại ở Nghĩa Lộ, Tú Lệ hay trung tâm Mù Cang Chải và đi tiếp vào sáng hôm sau.
Thuê xe máy để lên Mù Cang Chải cần kiểm gì?
Thử phanh trước và sau ở đoạn dốc nhẹ, xem lốp, xích, đèn, còi, kiểm giấy đăng ký xe, chụp ảnh tình trạng xe và hỏi rõ trách nhiệm khi xe hỏng. Mang theo mũ bảo hiểm đạt chuẩn, áo mưa, áo ấm và số liên hệ của cửa hàng cho thuê.