Yên Bái 1945–1975: kháng chiến, chiến dịch Tây Bắc và vùng hậu phương bên sông Hồng

Giai đoạn 1945–1975, vùng Yên Bái cũ vừa là chiến trường, vừa là hậu phương. Phía tây, vùng Mường Lò – Nghĩa Lộ bị quân Pháp chiếm đóng nhiều năm và chỉ được giải phóng trong chiến dịch Tây Bắc tháng 10/1952; phía đông, dải đất ven sông Hồng là tuyến vận chuyển người, hàng hoá lên Tây Bắc và về sau là vùng hậu phương bị đánh phá trong những năm chống Mỹ.

Bài này không đi sâu vào chiến thuật, cũng không thống kê thương vong, vì các con số ở từng nguồn khác nhau. Mục đích là giúp người sống, làm việc và đi lại ở đây hiểu vì sao các địa danh như đèo Lũng Lô, đồi Pú Trạng, bến Âu Lâu xuất hiện trong ký ức địa phương, và những dấu tích nào còn có thể đến xem.

Tháng 8/1945 và những năm đầu

Tháng 8/1945, như nhiều tỉnh miền Bắc, chính quyền mới được thành lập ở tỉnh lỵ Yên Bái và các châu, huyện. Những năm đầu, tình hình vùng núi rất phức tạp: còn quân Tưởng ở phía bắc theo trục đường sắt và quốc lộ, còn các nhóm vũ trang địa phương, còn nạn đói vừa qua để lại hậu quả nặng ở nông thôn.

Khi kháng chiến toàn quốc bắt đầu cuối năm 1946, vùng Yên Bái nằm ở rìa phía tây của căn cứ Việt Bắc. Vùng thấp ven sông Hồng, sông Chảy về cơ bản là vùng do chính quyền kháng chiến quản lý, dân các làng ven sông vừa sản xuất vừa đóng góp lương thực, dân công. Ngược lại, phía tây, quân Pháp lập hệ thống đồn ở Nghĩa Lộ, Văn Chấn và vùng Tây Bắc, dựa vào một số thủ lĩnh địa phương để cai quản.

Sự chia cắt ấy kéo dài nhiều năm. Với người Thái ở Mường Lò, đây là giai đoạn sống giữa đồn bốt, lệnh bắt phu, bắt lính; nhiều gia đình bỏ bản lên rừng hoặc ra vùng tự do. Ký ức về thời kỳ này còn được kể lại trong nhiều gia đình ở Nghĩa Lộ và Văn Chấn.

Chiến dịch Tây Bắc và ngày giải phóng Nghĩa Lộ

Năm 1951 đã có một trận đánh lớn vào cứ điểm Nghĩa Lộ nhưng chưa giải phóng được thị trấn. Một năm sau, chiến dịch Tây Bắc mở màn giữa tháng 10/1952. Mục tiêu đầu tiên là cụm cứ điểm Nghĩa Lộ, nơi quân Pháp đóng trên các đồi quanh cánh đồng Mường Lò, trong đó có đồi Pú Trạng ở trung tâm.

Theo các tài liệu lịch sử quân sự, Nghĩa Lộ được giải phóng chỉ vài ngày sau khi chiến dịch bắt đầu, khoảng ngày 18/10/1952. Sau đó quân đội tiếp tục tiến sang Sơn La, Lai Châu, giải phóng phần lớn vùng Tây Bắc trong những tháng cuối năm 1952. Chiến dịch này mở đường cho các bước tiếp theo của cuộc kháng chiến ở Tây Bắc, dẫn tới chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Đồi Pú Trạng ngày nay nằm trong phường Nghĩa Lộ. Trên đồi có công trình tưởng niệm chiến thắng, từ đó nhìn xuống được cả cánh đồng Mường Lò. Đây là chỗ đáng ghé khi bạn ở Nghĩa Lộ, vừa để hiểu lịch sử, vừa để thấy rõ vì sao cánh đồng này luôn là vị trí then chốt của cả vùng.

Những địa danh chiến tranh hay được nhắc

Đèo Lũng Lô. Đèo trên đường từ vùng Văn Chấn sang Phù Yên của Sơn La, là cửa ngõ đi vào Tây Bắc. Trong kháng chiến chống Pháp, đây là một trong những tuyến hành quân và vận chuyển lên Tây Bắc, bị máy bay đối phương đánh phá nhiều lần. Khu vực đèo có di tích ghi dấu giai đoạn này.

Bến Âu Lâu. Bến vượt sông Hồng ở phía bờ đối diện trung tâm tỉnh lỵ, nay thuộc phường Âu Lâu. Tư liệu địa phương nhắc bến này là điểm qua sông của bộ đội, dân công và hàng hoá trong nhiều năm kháng chiến. Hiện nay đã có cầu, bến cũ chỉ còn trong ký ức và tư liệu.

Đồi Pú Trạng. Cứ điểm chính của quân Pháp ở Nghĩa Lộ, nơi diễn ra trận đánh quyết định tháng 10/1952. Tên Pú Trạng còn là tên một phường của thị xã Nghĩa Lộ cũ trước năm 2025.

Tuyến đường sắt và sông Hồng. Cả hai thời kỳ kháng chiến, trục sông Hồng và đường sắt qua Yên Bái là tuyến tiếp tế quan trọng, vì thế ga, cầu và bến bị đánh phá nhiều lần.

Những năm chống Mỹ: hậu phương bị đánh phá

Sau năm 1954, vùng Yên Bái bắt tay khôi phục và xây dựng. Các nông trường được lập ở Văn Chấn, Trấn Yên, Văn Yên; tên các thị trấn nông trường như Liên Sơn, Trần Phú còn tồn tại tới năm 2025. Nhiều người từ đồng bằng lên lập nghiệp theo các đợt khai hoang, góp phần làm thay đổi bộ mặt dân cư vùng thấp.

Từ giữa thập niên 1960, khi chiến tranh lan ra miền Bắc, vùng Yên Bái thành hậu phương bị đánh phá. Đường sắt Hà Nội – Lào Cai, các cầu, ga và khu vực tỉnh lỵ là mục tiêu ném bom. Sân bay Yên Bái là căn cứ của không quân, nên khu vực quanh đó cũng chịu nhiều đợt tấn công. Người dân sơ tán vào các làng ven đồi, trường học và cơ quan chuyển ra vùng ngoài.

Cùng thời gian đó, công trình thủy điện Thác Bà được xây dựng trên sông Chảy và đưa vào vận hành đầu thập niên 1970, tạo nên hồ Thác Bà ngày nay. Việc xây hồ kéo theo một đợt di dân lớn ra khỏi vùng ngập, nhiều làng ven sông Chảy cũ nay nằm dưới mặt nước. Câu chuyện hình thành hồ được kể kỹ ở mục núi sông của trang.

Ba mươi năm qua các địa danh trong vùng

Bảng dưới gom các địa danh gắn với giai đoạn 1945–1975 theo từng vùng của Yên Bái cũ, để bạn dễ đối chiếu khi đi thực địa:

Tên xã, phường trong cột đầu là tên hiện hành sau 1/7/2025, để bạn tra trên bản đồ mới. Khi đọc hồi ký, sách cũ, bạn sẽ gặp tên cũ như thị xã Nghĩa Lộ, huyện Văn Chấn, huyện Yên Bình.

Đi tìm dấu tích: nên chuẩn bị gì

Phần lớn di tích chiến tranh ở Yên Bái cũ là dạng bia, tượng đài, khu tưởng niệm đặt ở đúng nơi xảy ra sự kiện, ít có bảo tàng riêng. Muốn hiểu kỹ, nên đọc trước một cuốn sử địa phương hoặc hỏi người cao tuổi trong vùng; các cụ ở Nghĩa Lộ, Văn Chấn thường nhớ rất rõ các mốc của gia đình mình gắn với từng năm.

Đường lên đèo Lũng Lô và vùng Nghĩa Lộ là đường núi, nhiều đoạn quanh co. Đi vào mùa mưa cần để ý thông báo sạt lở, không dừng xe ở chỗ khuất cua để chụp ảnh. Khu tưởng niệm trên đồi thường có bậc dốc, người lớn tuổi nên đi chậm.

Nếu đi theo đoàn, kết hợp một ngày ở Nghĩa Lộ với đồi Pú Trạng, cánh đồng Mường Lò và bản Thái quanh đó sẽ cho bạn cả lớp lịch sử lẫn đời sống hôm nay của vùng đất từng là chiến trường.

Nông trường và những đợt lên khai hoang

Sau năm 1954, và nhất là từ cuối thập niên 1950 đến thập niên 1960, nhiều nông trường quốc doanh được lập ở vùng Yên Bái. Các nông trường chè, cây công nghiệp ở Văn Chấn như Trần Phú, Liên Sơn, Nghĩa Lộ là những cái tên quen thuộc, về sau có cả thị trấn mang tên nông trường. Công nhân nông trường phần nhiều là người từ đồng bằng lên, bộ đội chuyển ngành, thanh niên xung phong.

Cùng lúc đó, các đợt vận động đồng bào miền xuôi lên miền núi xây dựng kinh tế đưa nhiều gia đình từ Thái Bình, Nam Định, Hà Nam và các tỉnh đồng bằng khác lên các xã vùng thấp của Yên Bái. Họ khai phá đồi, trồng sắn, chè, lúa nương, dựng làng mới bên cạnh bản của người Tày, người Dao, người Thái. Nhiều làng ở vùng Văn Yên, Trấn Yên, Yên Bình hiện nay có nguồn gốc từ những đợt lên khai hoang ấy.

Sự pha trộn dân cư này để lại dấu ấn đến tận hôm nay: giọng nói, món ăn, phong tục của người Kinh từ các tỉnh đồng bằng hoà với nếp sống người miền núi. Khi trò chuyện với người lớn tuổi ở vùng thấp Yên Bái cũ, bạn sẽ thường nghe nhắc "ông bà lên đây từ hồi khai hoang" như một mốc thời gian quen thuộc của gia đình.

Tìm lại ký ức chiến tranh của gia đình

Nhiều gia đình ở vùng Yên Bái cũ có người thân tham gia kháng chiến, đi dân công, hoặc hy sinh trong các cuộc chiến. Nếu muốn tìm lại tư liệu, nơi bắt đầu gần nhất là chính quyền xã, phường nơi gia đình sinh sống, nơi giữ hồ sơ người có công và có thể hướng dẫn thủ tục tra cứu tiếp lên cơ quan cấp tỉnh.

Nghĩa trang liệt sĩ ở các xã, phường và nghĩa trang cấp tỉnh là nơi lưu danh những người hy sinh. Khi đến viếng, có thể hỏi ban quản lý về sổ ghi danh. Hội cựu chiến binh ở địa phương cũng là nguồn quý, vì các thành viên thường biết những người từng ở cùng đơn vị hoặc cùng tuyến đường.

Với thế hệ trẻ, một cách tốt để giữ ký ức là ghi âm, ghi chép lời kể của ông bà, cha mẹ về những năm sơ tán, đi dân công, xây hồ Thác Bà, lên khai hoang. Những câu chuyện ấy, kèm ảnh cũ và tên địa danh cụ thể, là tư liệu lịch sử địa phương mà sách vở khó có được.

Đọc các mốc 1945–1975 trên địa chỉ hôm nay

Nhiều địa danh của giai đoạn này đã đổi tên hành chính, nên khi đọc sách cũ cần đối chiếu. Cứ điểm Nghĩa Lộ nay nằm trong các phường Nghĩa Lộ, Trung Tâm, Cầu Thia. Vùng nông trường Trần Phú nay là xã Thượng Bằng La; nông trường Liên Sơn nay là xã Liên Sơn. Vùng hồ Thác Bà, nơi xây nhà máy thủy điện, nay thuộc xã Thác Bà và các xã quanh hồ.

Khi hướng dẫn người thân ở xa về thăm di tích, hãy ghi cả tên cũ trong sách lẫn tên xã, phường mới trên bản đồ. Cách ghi song song ấy giúp người đi tìm đúng chỗ, và cũng giúp thế hệ sau hiểu sự liên tục giữa lịch sử và hiện tại của vùng đất.

Một lưu ý nhỏ: tên các khu tưởng niệm, nghĩa trang, bia di tích thường giữ nguyên tên đặt từ trước, có khi ghi tên huyện, thị xã cũ. Điều đó không sai, vì công trình được dựng ở thời điểm ấy. Khi chụp ảnh, ghi chép, bạn chỉ cần thêm chú thích tên xã, phường hiện hành để người xem sau này tra được trên bản đồ mới.

Câu hỏi thường gặp

Nghĩa Lộ được giải phóng năm nào?

Nghĩa Lộ được giải phóng trong chiến dịch Tây Bắc năm 1952, khoảng ngày 18/10/1952, chỉ vài ngày sau khi chiến dịch mở màn. Trước đó, năm 1951, đã có một trận đánh lớn vào cứ điểm Nghĩa Lộ nhưng chưa giải phóng được.

Đèo Lũng Lô nằm ở đâu?

Đèo Lũng Lô nằm trên đường từ vùng Văn Chấn cũ của Yên Bái sang Phù Yên của Sơn La, là cửa ngõ đi vào Tây Bắc. Trong kháng chiến chống Pháp, đèo là tuyến hành quân, vận chuyển quan trọng và bị đánh phá nhiều lần.

Đồi Pú Trạng có gì?

Đồi Pú Trạng ở trung tâm Nghĩa Lộ, từng là cứ điểm chính của quân Pháp. Hiện trên đồi có công trình tưởng niệm chiến thắng Nghĩa Lộ, từ đây nhìn bao quát được cánh đồng Mường Lò. Đồi nay thuộc phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai.

Yên Bái có bị ném bom trong chiến tranh chống Mỹ không?

Có. Vùng Yên Bái là hậu phương có đường sắt Hà Nội – Lào Cai, cầu, ga và sân bay quân sự, nên bị đánh phá nhiều đợt từ giữa thập niên 1960. Người dân phải sơ tán, trường học và cơ quan chuyển ra vùng ven.

Thị trấn nông trường Liên Sơn, Trần Phú nay là gì?

Hai thị trấn nông trường này thuộc huyện Văn Chấn cũ. Từ 1/7/2025, thị trấn nông trường Liên Sơn nhập vào xã Liên Sơn, còn thị trấn nông trường Trần Phú nhập vào xã Thượng Bằng La, đều thuộc tỉnh Lào Cai.

Có bảo tàng chiến tranh riêng ở Yên Bái cũ không?

Không có bảo tàng chuyên về chiến tranh. Tư liệu chủ yếu ở bảo tàng của tỉnh tại thành phố Yên Bái cũ và tại các khu tưởng niệm như đồi Pú Trạng, đèo Lũng Lô. Trước khi đi, nên hỏi chính quyền xã, phường về giờ mở cửa.