Mùa đông vùng cao Yên Bái cũ: rét đậm, băng giá ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu

Mùa đông ở vùng cao Yên Bái cũ, nhất là Mù Cang Chải và Trạm Tấu, thường bắt đầu rét rõ từ khoảng tháng mười một và rét nhất vào tháng mười hai, tháng một. Những đợt không khí lạnh mạnh có thể gây rét đậm, rét hại, sương muối và băng giá trên các bản cao; tuyết rơi là hiếm và không năm nào cũng có.

Rét vùng cao là điều người dân phải chống chịu hằng năm: lo áo ấm cho trẻ đi học, giữ trâu bò qua đông, bảo vệ rau màu khỏi sương muối. Với khách, đây là mùa có mây, có hoa tớ dày và cảnh băng giá hiếm gặp, nhưng cũng là mùa đường trơn và rét có thể làm người không quen bị nhiễm lạnh. Bài này tập trung vào chuyện qua rét an toàn, cho cả người lên chơi và người sống, làm việc ở đây.

Rét đậm, rét hại, sương muối, băng giá: phân biệt cho đúng

Bản tin thời tiết dùng nhiều thuật ngữ, người đọc dễ lẫn. Rét đậm và rét hại là các mức rét theo nhiệt độ trung bình ngày do cơ quan khí tượng quy định, rét hại là mức lạnh hơn. Ở vùng núi cao, nhiệt độ thực tế thường thấp hơn nhiều so với con số chung cho cả tỉnh, nên nghe bản tin "vùng núi có nơi dưới mức nào đó" thì hiểu vùng cao như Mù Cang Chải, Trạm Tấu nằm trong số đó.

Sương muối là hiện tượng hơi nước đóng băng thành tinh thể trắng trên mặt lá, mái nhà, cỏ vào những đêm trời quang, lặng gió, nhiệt độ bề mặt xuống rất thấp. Sương muối làm cháy lá rau, chè, hoa màu. Băng giá là khi nước đọng lại thành lớp băng trên cây cỏ, mặt ruộng, vũng nước; thường gặp ở những điểm cao như khu vực Tà Xi Láng, các bản cao của Trạm Tấu, Mù Cang Chải trong những đợt rét mạnh.

Tuyết và mưa tuyết là hiện tượng hiếm hơn nhiều, chỉ xảy ra trong những đợt rét đặc biệt và thường ở những điểm rất cao. Đi lên vùng cao mùa đông với mong đợi "chắc chắn thấy tuyết" thường thất vọng; ngược lại, những buổi sáng sương muối trắng xoá cả sườn đồi lại không hiếm trong các đợt rét đậm.

Một mùa đông vùng cao theo từng chặng

Mốc mang tính tham khảo, mỗi năm khác nhau tuỳ số đợt không khí lạnh. Vùng thấp quanh phường Yên Bái, hồ Thác Bà rét ẩm hơn là rét sâu.

Tin rét thường được báo trước vài ngày khi có không khí lạnh tràn về. Nếu mục đích là ngắm băng giá, phải đi theo đợt rét, nghĩa là lịch rất linh hoạt và chấp nhận điều kiện đường khó.

Mặc gì và mang gì khi lên vùng cao mùa đông

Người miền xuôi lên vùng cao mùa đông hay mắc một lỗi: mang một áo khoác thật dày nhưng thiếu lớp bên trong, thiếu đồ cho tay chân và đầu. Nguyên tắc là nhiều lớp mỏng, giữ khô và chắn gió.

• Lớp trong: áo và quần giữ nhiệt, tránh áo cotton dày vì thấm mồ hôi rồi lạnh.
• Lớp giữa: áo len hoặc áo lông cừu, áo nỉ; có thể cởi bớt khi trưa nắng.
• Lớp ngoài: áo khoác chắn gió, chống nước nhẹ; mùa đông vùng cao có mưa phùn và sương ướt.
• Đầu, tay, chân: mũ len trùm tai, khăn quàng, găng tay, tất dày và tất dự phòng; giày đế bám, không trơn trên đất ướt.
• Đồ cá nhân: kem dưỡng da và son dưỡng vì gió hanh làm nứt nẻ, thuốc cảm cá nhân, miếng dán giữ nhiệt nếu quen dùng.
• Cho người đi xe máy: áo mưa liền bộ, bao tay chắn gió, kính chắn gió hoặc mũ kín mặt; gió trên đèo làm lạnh hơn nhiều so với lúc đứng yên.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi chịu lạnh kém hơn; nếu đi cùng gia đình, nên giảm lịch di chuyển sáng sớm, cho nghỉ trong phòng ấm và để ý dấu hiệu run, môi tím, lơ mơ để giữ ấm ngay.

Sưởi ấm an toàn: bài học từ những ngôi nhà đóng kín

Không đốt than, củi trong phòng ngủ đóng kín. Than, củi cháy trong phòng kín sinh khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong khi đang ngủ. Mỗi mùa rét, các báo vẫn đưa tin những vụ ngộ độc khí than ở vùng núi phía bắc. Nếu phải sưởi bằng lửa, để ở gian có thông gió và dập lửa trước khi đi ngủ.

Cẩn thận với lò sưởi điện và chăn điện. Dùng thiết bị còn tốt, cắm ổ điện chắc chắn, không phơi quần áo trùm lên lò sưởi, không để sát rèm, chăn. Tắt khi ra ngoài và trước khi ngủ nếu thiết bị không có chế độ hẹn giờ an toàn.

Bình nóng lạnh và tắm khuya. Nước nóng trong phòng tắm lạnh khiến cơ thể dễ bị sốc nhiệt, nhất là với người có bệnh tim mạch, huyết áp. Tắm nhanh, trong phòng kín gió, không tắm quá khuya hay ngay sau khi uống rượu.

Rượu không làm ấm người. Uống rượu khiến cảm giác nóng nhưng thực ra làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, dễ nhiễm lạnh. Mùa rét ở vùng cao, nhiều tai nạn xảy ra khi người say ngủ ngoài trời hoặc lái xe về đêm.

Bếp lửa nhà sàn, nhà trình tường. Nhiều nhà vùng cao có bếp lửa giữa nhà, khói bay qua mái. Ngồi bếp lửa với chủ nhà là nét sinh hoạt quen thuộc; chỉ cần chú ý trẻ nhỏ, quần áo, chăn không để sát lửa.

Mùa đông của người vùng cao: trâu bò, rau màu và trẻ đến trường

Với người Mông, người Thái ở vùng cao Yên Bái cũ, mùa đông là mùa nhàn ruộng nhưng không nhàn lo. Trâu bò là tài sản lớn của gia đình; những năm rét hại kéo dài, ở các tỉnh miền núi phía bắc từng có nhiều gia súc chết rét. Vì vậy người dân che chắn chuồng bằng bạt, đốt lửa sưởi, dự trữ rơm và cỏ khô, không thả trâu lên núi cao khi có tin rét đậm, và nhiều nơi được cán bộ thú y hướng dẫn cách chăm sóc qua đông.

Rau màu vụ đông, chè, cây ăn quả dễ bị sương muối làm cháy lá. Người trồng chè ở Suối Giàng hay các vùng chè khác thường lo những đêm trời quang, lặng gió có sương muối. Với cây sơn tra, đào, mận, một đợt rét muộn đúng lúc ra hoa có thể làm giảm mùa quả.

Mùa đông cũng là mùa người vùng cao làm nhiều việc trong nhà: phụ nữ Mông dệt vải lanh, thêu váy áo chuẩn bị cho năm mới; đàn ông sửa nhà, đan gùi, chuẩn bị củi. Bếp lửa giữa nhà là nơi cả gia đình quây quần trong những tối rét dài.

Trẻ em vùng cao đi học trong giá rét là chuyện khó khăn hằng năm. Khi nhiệt độ xuống thấp dưới ngưỡng, cơ quan giáo dục thường cho học sinh các cấp nghỉ học theo hướng dẫn hiện hành. Nhiều chương trình thiện nguyện mùa đông gửi áo ấm, chăn lên vùng cao; người muốn góp nên đi qua trường học, chính quyền xã hoặc các tổ chức có uy tín để món quà đến đúng chỗ cần.

Đi đường đèo khi có sương muối, băng giá

Những sáng có băng giá, mặt đường ở những đoạn khuất nắng, trên cầu, trên đỉnh đèo có thể đóng lớp băng mỏng hoặc rất trơn. Nhìn bằng mắt khó nhận ra. Người lái nên chờ đến khi mặt trời lên, nắng làm tan băng mới đi qua các đoạn cao; nếu phải đi sớm, giảm tốc độ, tránh phanh gấp, đánh lái nhẹ và giữ khoảng cách rất xa.

Xe máy đặc biệt dễ trượt. Khi có thông báo băng giá trên các tuyến lên bản cao, lực lượng chức năng có thể hạn chế phương tiện; hãy nghe theo, đừng cố lên chỉ để chụp ảnh. Nếu đi ô tô, lốp xe phải còn gai tốt, sưởi kính hoạt động, nhiên liệu đầy vì đường có thể tắc lâu.

Một lưu ý cho người đi xe khách: mùa rét, nhiều chuyến lên Mù Cang Chải, Trạm Tấu xuất phát sớm hoặc về muộn, đi qua đèo trong lúc lạnh và sương nhất. Nên mặc đủ ấm ngay trên xe, mang theo nước ấm, và hỏi nhà xe về giờ đến dự kiến để chỗ nghỉ biết mà chờ; tránh đến nơi lúc nửa đêm rồi phải tự tìm đường vào bản.

Rét cũng làm các vật dụng nhỏ gặp vấn đề: ắc quy yếu khó khởi động xe vào sáng sớm, pin điện thoại tụt nhanh. Đỗ xe ở chỗ có mái che qua đêm nếu được, mang sạc dự phòng và để điện thoại trong túi áo sát người.

Mùa đông ở vùng thấp: rét ẩm, mưa phùn và nồm

Không phải ai ở vùng Yên Bái cũ cũng trải qua rét vùng cao. Phần đông dân cư sống ở vùng thấp: phường Yên Bái và các phường xã quanh trung tâm cũ, ven sông Hồng ở Trấn Yên, Văn Yên, quanh hồ Thác Bà ở Yên Bình, Lục Yên. Ở đây mùa đông là rét ẩm: những đợt gió mùa đông bắc kéo theo mưa phùn, trời âm u nhiều ngày, nhiệt độ không xuống sâu như trên núi nhưng hơi ẩm làm cảm giác lạnh thấm vào người.

Cuối đông, khoảng tháng hai, tháng ba, nhiều năm có những đợt nồm: nền nhà, tường đọng nước, quần áo lâu khô, đồ gỗ, giấy tờ dễ mốc. Người ở đây quen đóng cửa khi trời nồm, dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô, lau sàn bằng khăn khô, phơi đồ trong nhà có quạt.

Với người mới chuyển đến làm việc, nhất là từ miền Nam lên, nên chuẩn bị chăn đủ ấm, áo khoác chống nước nhẹ, và để ý sức khoẻ hô hấp cho trẻ nhỏ trong những tuần chuyển mùa. Nhà ở vùng thấp thường không có hệ thống sưởi; một chiếc điều hoà hai chiều hoặc thiết bị sưởi an toàn giúp những đêm rét dễ chịu hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Mù Cang Chải mùa đông có tuyết không?

Tuyết là hiện tượng hiếm, chỉ xảy ra trong những đợt rét đặc biệt và thường ở các điểm rất cao, không năm nào cũng có. Phổ biến hơn là sương muối và băng giá trên cỏ, mái nhà vào những sáng rét đậm. Đi lên với mong đợi chắc chắn thấy tuyết thường không như ý.

Muốn xem băng giá ở Yên Bái cũ thì đi đâu, lúc nào?

Băng giá thường gặp ở những điểm cao như khu vực Tà Xi Láng, các bản cao ở Trạm Tấu, Mù Cang Chải, vào sáng sớm những đợt rét đậm, rét hại, chủ yếu tháng mười hai và tháng một. Phải theo dõi tin rét sát ngày, đi khi đường an toàn và có người quen đường đi cùng.

Đi vùng cao mùa đông có cần lốp chuyên dụng không?

Ở Việt Nam ít ai dùng lốp xe chuyên cho băng tuyết. Điều cần là lốp còn gai tốt, áp suất đúng, phanh tốt và lái chậm. Những sáng có băng nên chờ nắng lên rồi mới đi qua đoạn đèo cao; khi có lệnh hạn chế phương tiện thì làm theo.

Trẻ nhỏ đi Mù Cang Chải mùa đông có nên không?

Có thể đi nếu chuẩn bị kỹ: quần áo nhiều lớp, mũ, găng, tất, chỗ nghỉ có sưởi an toàn, lịch trình nhẹ, tránh di chuyển sáng sớm và tối muộn. Trẻ có bệnh hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước. Theo dõi dấu hiệu run, tím tái, mệt lả để giữ ấm ngay.

Vì sao không được đốt than sưởi trong phòng ngủ?

Than, củi cháy trong không gian kín sinh khí CO, loại khí không màu, không mùi, gắn vào máu thay cho oxy. Người ngủ say có thể ngộ độc nặng mà không biết. Nếu sưởi bằng lửa, để nơi thông gió và dập tắt trước khi ngủ; tốt hơn là dùng chăn ấm, thiết bị sưởi điện an toàn.

Mùa đông vùng thấp Yên Bái cũ có rét như vùng cao không?

Không. Vùng thấp quanh phường Yên Bái, hồ Thác Bà, Trấn Yên, Văn Yên rét ẩm, có mưa phùn và những ngày rét đậm, nhưng hiếm khi có băng giá. Mù Cang Chải, Trạm Tấu ở độ cao lớn nên rét sâu hơn nhiều, nhất là ban đêm và sáng sớm.