Hồ Thác Bà theo mùa: nước lên xuống, mùa sương, mùa đi thuyền và lúc nên tránh

Hồ Thác Bà là hồ thủy điện lớn trên sông Chảy, nằm trong vùng Yên Bình và Lục Yên cũ, với hơn một nghìn đảo lớn nhỏ. Mỗi mùa, hồ thay đổi rõ: mùa xuân có sương sớm và hoa trên các đảo; mùa hè nước bắt đầu lên, có giông; mùa thu, khoảng tháng chín đến tháng mười một, nước thường đầy, trời trong, hợp đi thuyền; mùa đông nước rút dần, lộ bãi ven bờ, sương lạnh buổi sáng.

Khác ruộng bậc thang vùng cao, hồ Thác Bà ở vùng thấp, cách trung tâm Yên Bái cũ không xa, nên người dân và khách đi được quanh năm. Bài này đi theo bốn mùa của hồ, kèm điều nên biết về mực nước, thời tiết và an toàn khi đi thuyền.

Vì sao mặt hồ đổi theo mùa

Hồ Thác Bà là hồ nhân tạo hình thành khi đắp đập thủy điện trên sông Chảy. Mực nước hồ không cố định mà thay đổi theo lượng nước về và theo cách vận hành nhà máy. Nói chung, mùa mưa nước về nhiều, hồ tích nước, mực nước lên cao dần; mùa khô, nước về ít trong khi nhà máy vẫn chạy phát điện và có nhu cầu cấp nước cho hạ du, mực nước hạ xuống.

Hệ quả là cảnh quan ven hồ khác nhau theo tháng. Khi nước cao, các đảo nhỏ như nổi lơ lửng, nhiều chỗ nước ngập tới chân rừng. Khi nước thấp, lộ ra những dải đất đỏ hoặc bãi cỏ quanh chân đảo, có nơi người dân tranh thủ trồng rau, ngô ngắn ngày trên phần đất bán ngập. Bến thuyền, lối xuống nước cũng có thể dời chỗ theo mực nước.

Mực nước và lịch xả lũ do đơn vị vận hành công bố theo quy trình. Người làm du lịch, nuôi cá lồng, đánh bắt trên hồ theo dõi những thông báo này hằng năm; khách đi chơi chỉ cần hỏi bến thuyền hoặc chỗ nghỉ về tình hình nước những ngày mình đến.

Thủy điện Thác Bà là một trong những công trình thủy điện được xây dựng sớm ở miền Bắc, gắn với giai đoạn những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ trước. Khi hồ tích nước, nhiều làng, ruộng, đồi thấp ven sông Chảy chìm xuống, người dân chuyển lên ven hồ sinh sống. Ký ức về những làng cũ dưới đáy hồ vẫn còn trong câu chuyện của các gia đình lâu đời ở Yên Bình, Lục Yên.

Bốn mùa của hồ Thác Bà

Bảng dưới là xu hướng thường gặp; mực nước cụ thể phụ thuộc lượng mưa từng năm và vận hành của nhà máy.

Nếu chỉ chọn một mùa để đi thuyền lần đầu, nhiều người chọn mùa thu: nước đầy, trời ít mưa hơn mùa hè, nắng dịu. Người thích ảnh sương lại hay chọn những buổi sáng mùa xuân và đầu đông.

Mùa xuân và mùa đông: sương trên hồ

Những buổi sáng cuối đông, đầu xuân, mặt hồ Thác Bà thường phủ một lớp sương mỏng. Không khí lạnh ban đêm gặp mặt nước còn ấm hơn tạo thành làn hơi trắng; các đảo nhô lên như những mảng xanh sẫm giữa nền trắng. Đến khoảng giữa buổi sáng, khi nắng lên, sương tan dần.

Đây là thời điểm người dân ven hồ đi kiểm tra lồng cá, kéo lưới, và cũng là lúc vắng khách nhất. Mùa xuân, trên các đảo và ven bờ có hoa gạo, hoa ban rải rác, đồi chè, đồi sắn chuyển xanh. Quanh hồ có nhiều đền, chùa và hang động được nhiều người biết đến; dịp đầu năm âm lịch, người dân trong vùng thường đi lễ, đi hội ở các di tích này.

Mùa đông trên hồ lạnh hơn trên bờ vì gió thổi qua mặt nước rộng. Đi thuyền sáng sớm mùa này cần áo ấm, mũ, găng tay như lên vùng núi. Nước rút cũng làm một số bến có lối xuống dốc và trơn; người cao tuổi, trẻ nhỏ cần được dìu khi lên xuống thuyền.

Muốn chụp sương trên hồ, nên ngủ lại ven hồ để ra bến từ lúc trời vừa hửng sáng; đi từ phường Yên Bái sang thường đến nơi khi sương đã tan một phần. Chọn chỗ đứng trên bờ cao hoặc trên đồi ven hồ để thấy được nhiều đảo xếp lớp trong sương, thay vì đứng sát mép nước.

Mùa hè: nước lên, giông và mùa lũ

Từ khoảng tháng năm, khi mùa mưa bắt đầu, lượng nước đổ về hồ tăng và mực nước lên dần. Mùa hè ven hồ nóng ẩm, có những buổi chiều giông kèm gió mạnh. Mặt hồ rộng, gió có đà để tạo sóng lớn; chỉ trong ít phút, một mặt hồ phẳng lặng có thể nổi sóng bạc đầu. Thuyền nhỏ ra xa bờ lúc này rất nguy hiểm.

Vì vậy, đi thuyền mùa hè nên chọn buổi sáng sớm, khi trời còn lặng; theo dõi dự báo giông, nghe theo người lái thuyền khi họ quyết định không ra hồ hoặc quay về sớm. Bơi lội tự do trên hồ không phải là ý hay: hồ sâu, nước lạnh ở tầng dưới, đáy có cây cối ngập, nhiều vụ đuối nước đã xảy ra ở các hồ chứa.

Mùa lũ, khi lượng mưa lớn trên lưu vực sông Chảy, nhà máy có thể vận hành xả lũ theo quy trình, mực nước hạ du sông Chảy thay đổi. Người sống ven sông phía dưới đập theo dõi thông báo của chính quyền; khách đi chơi cũng nên hỏi trước, tránh những ngày có cảnh báo mưa lớn.

Mặt tốt của mùa hè là ven hồ mát hơn trong phố, cây cối trên các đảo xanh đậm, trời sau cơn mưa rất trong. Nhiều gia đình ở trung tâm Yên Bái cũ tranh thủ những buổi sáng cuối tuần ra hồ ăn cá, ngồi dưới bóng cây ven bờ. Giữ thói quen về sớm trước giờ giông chiều là đủ để mùa hè ở hồ vẫn dễ chịu.

Mùa thu: nước đầy, trời trong, mùa đẹp để đi thuyền

Khoảng tháng chín đến tháng mười một, hồ đã tích nước sau mùa mưa, mặt nước rộng, các đảo xanh. Trời thường trong hơn, nắng dịu, chiều có hoàng hôn trên mặt nước. Đây là mùa nhiều người chọn để đi thuyền giữa các đảo, ghé thăm làng ven hồ, ngủ lại ở những homestay ven bờ.

Mùa thu cũng là thời điểm đẹp để ghép hồ Thác Bà với Lục Yên ở phía bắc hồ, nơi có những bản người Tày, những thung lũng ruộng và nghề khai thác, chế tác đá nổi tiếng; hoặc với phường Yên Bái, nơi có các di tích lịch sử của tỉnh cũ. Một chuyến hai ngày, một đêm ở ven hồ, một đêm ở Lục Yên hoặc trung tâm là đủ để thấy một mặt khác của Yên Bái cũ, không chỉ ruộng bậc thang.

Đầu thu vẫn còn mưa bão, nhiều năm có những đợt mưa lớn tháng chín. Theo dõi thời tiết và giữ lịch linh hoạt vẫn là nguyên tắc chung.

Cuối thu, khoảng tháng mười một, trời bắt đầu se lạnh, buổi sáng sương trở lại trên mặt hồ. Đây là quãng giao giữa vẻ đẹp nước đầy của mùa thu và sương mờ của mùa đông, khách lại thưa hơn so với những tuần mùa vàng trên Mù Cang Chải. Người sống ở trung tâm Yên Bái cũ hay chọn những cuối tuần như vậy để đưa gia đình ra hồ ăn cá, đi thuyền một vòng ngắn.

An toàn khi đi thuyền trên hồ, mùa nào cũng vậy

Hồ Thác Bà rộng, nhiều đảo, dễ mất phương hướng, thời tiết đổi nhanh. Mấy việc dưới đây nên coi là bắt buộc, không phải lời khuyên.

1. Mặc áo phao suốt thời gian trên thuyền, kể cả người biết bơi, kể cả khi thuyền to; trẻ em mặc áo phao vừa cỡ.
2. Chọn thuyền có người lái quen hồ, thuyền được phép chở khách, có đủ áo phao, không chở quá số người.
3. Hỏi thời tiết và mực nước trước khi đi; nếu người lái nói không ra hồ, đừng nài.
4. Ngồi yên, không đứng dồn về một bên để chụp ảnh; khi lên xuống thuyền, bước vào giữa thuyền, có người giữ.
5. Không bơi, không lặn tự do ở chỗ nước sâu, không nhảy từ đảo, từ thuyền xuống nước.
6. Báo người ở lại trên bờ lịch trình, giờ dự kiến về; mang điện thoại trong túi chống nước.

Uống rượu rồi xuống thuyền là nguyên nhân của nhiều tai nạn ở các hồ chứa; nếu có bữa ăn có rượu ven hồ, để chuyến thuyền vào trước bữa, không phải sau.

Hồ theo mùa trong đời sống người ven hồ

Với người dân các xã ven hồ thuộc Yên Bình, Lục Yên cũ, hồ là nơi sinh sống. Nghề nuôi cá lồng, đánh bắt cá, trồng rừng trên đảo, trồng cây ngắn ngày trên đất bán ngập đều theo nhịp nước. Mùa nước rút, người dân tranh thủ gieo trồng ở dải đất ven bờ; mùa nước lên, ruộng ấy lại chìm dưới hồ. Cá hồ Thác Bà là món ăn quen thuộc của người ở đây và được khách chuộng.

Mùa rét đậm, cá lồng có thể bị ảnh hưởng, người nuôi phải theo dõi; mùa nắng nóng, nước hồ ấm lên, cũng cần chăm sóc kỹ hơn. Mùa lũ, lồng bè phải neo chắc. Những thay đổi ấy ít khi lọt vào mắt khách đi một ngày, nhưng giải thích vì sao có lúc cá nhiều, có lúc cá ít, có lúc chủ thuyền bận không nhận khách.

Khách đến hồ có thể góp phần nhỏ: ăn cá do người trong vùng nuôi, mua nông sản ven hồ, không xả rác xuống nước, và tôn trọng các khu nuôi cá, khu rừng trên đảo vốn là tài sản của người dân.

Người mới chuyển đến làm việc hay mở cơ sở lưu trú ven hồ nên hỏi kỹ về mức nước cao nhất từng ghi nhận ở vị trí của mình, đặc biệt sau những năm mưa lũ lớn, trước khi xây dựng hay đặt tài sản sát mép nước.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Thác Bà đi mùa nào đẹp nhất?

Nhiều người chọn mùa thu, khoảng tháng chín đến tháng mười một, khi hồ thường đầy nước, trời trong, nắng dịu, hợp đi thuyền. Người thích sương lại chọn sáng sớm cuối đông, đầu xuân. Mùa hè cũng đi được nhưng cần cẩn thận với giông và mưa lũ.

Mực nước hồ Thác Bà thấp nhất vào lúc nào?

Nói chung mực nước thấp vào cuối mùa khô, trước khi mùa mưa đến, vì nước về ít trong khi nhà máy vẫn phát điện và cấp nước hạ du. Mực nước cụ thể mỗi năm khác nhau tùy lượng mưa và vận hành; muốn biết chính xác nên hỏi bến thuyền hoặc chỗ nghỉ trước khi đến.

Tắm hồ Thác Bà có an toàn không?

Không nên bơi tự do trên hồ. Hồ sâu, nước tầng dưới lạnh, đáy có cây cối, đá ngập, dễ gây chuột rút và vướng. Thời tiết đổi nhanh, sóng lớn khi có giông. Nếu muốn xuống nước, chỉ ở chỗ nông sát bờ có người trông, luôn mặc áo phao.

Hồ Thác Bà có bao nhiêu đảo?

Thường được giới thiệu là có hơn một nghìn đảo lớn nhỏ. Số lượng nhìn thấy cũng thay đổi theo mực nước: khi nước cao, một số gò thấp chìm xuống; khi nước rút, nhiều chỗ nối với bờ hoặc lộ ra thành đảo nhỏ. Đi thuyền giữa các đảo là trải nghiệm chính khi đến hồ.

Từ phường Yên Bái đến hồ Thác Bà có xa không?

Hồ nằm ở phía đông, không xa trung tâm Yên Bái cũ, đi ô tô hoặc xe máy trong ngày được. Đường đến các bến thuyền phía Yên Bình khá thuận; muốn sang phía Lục Yên thì đi đường bộ vòng quanh hồ hoặc đi thuyền. Nên hỏi đường cụ thể theo bến mình định xuống.

Mùa đông có nên đi thuyền trên hồ không?

Có thể, nếu mặc đủ ấm và chọn giờ có nắng. Mùa đông trên hồ vắng, yên tĩnh, có sương đẹp buổi sáng, nhưng gió trên mặt nước làm lạnh hơn trên bờ. Mang áo khoác chắn gió, mũ, găng tay, và mặc áo phao bên ngoài áo ấm.