Ở vùng Yên Bái cũ, việc mua sắm hằng ngày xoay quanh ba loại điểm: chợ sáng và chợ trung tâm ở các phường, xã; cửa hàng tạp hoá, cửa hàng tiện lợi, siêu thị nhỏ ở khu đông dân; và chợ phiên ở vùng cao. Người sống ở phường Yên Bái, Nam Cường, Nghĩa Lộ mua sắm gần như đô thị lớn; người ở bản xa Mù Cang Chải, Trạm Tấu thì vẫn dựa nhiều vào chợ phiên và hàng chở lên từ trung tâm xã.
Những năm gần đây, mua hàng qua mạng và thanh toán bằng mã QR lan tới cả các xã vùng cao, nhưng thời gian giao hàng, tiền mặt và hàng tươi vẫn là chuyện phải tính.
Bài này dành cho người mới đến sống, làm việc lâu ngày ở đây: mua thực phẩm ở đâu cho tươi, đồ gia dụng ở đâu cho đủ, hàng đặt trên mạng đến tay mất bao lâu, và nên mang theo gì khi lên vùng cao.
Chợ ở các phường trung tâm
Khu vực thành phố Yên Bái cũ, nay là các phường Yên Bái, Nam Cường, Âu Lâu, Văn Phú, có chợ trung tâm và nhiều chợ nhỏ theo khu dân cư. Chợ họp từ sáng sớm, đông nhất trước giờ đi làm và chiều muộn. Hàng bày đủ như mọi chợ đô thị miền Bắc: rau, thịt, cá, gạo, đồ khô, quần áo, đồ gia dụng, cùng những thứ mang dấu vùng này như măng tươi, măng khô, cá sông, cá hồ, miến đao Giới Phiên của vùng Âu Lâu, bưởi Đại Minh theo mùa.
Ở ba phường của khu Nghĩa Lộ cũ, chợ Mường Lò là chợ lớn của cả vùng cánh đồng. Ngoài hàng thiết yếu, chợ có nhiều sản vật của người Thái như xôi, cá suối, rau rừng, đồ đan lát, vải thổ cẩm; sáng sớm, người từ các bản quanh cánh đồng mang hàng tới bán. Đây vừa là nơi đi chợ của dân phường, vừa là điểm du khách hay ghé.
Đi chợ ở phường không khác nhiều so với các thị xã đồng bằng: nên đi sớm để có hàng tươi, hỏi giá trước, thanh toán tiền mặt hoặc chuyển khoản. Nhiều tiểu thương đã có mã QR. Với cá, thịt, nên mua ở quầy quen sau vài lần đi chợ, để được người bán giữ hàng ngon.
Chợ trung tâm các xã: mỗi nơi một nét
Chợ ở xã Lục Yên. Khu chợ ở thị trấn Yên Thế cũ, nay thuộc xã Lục Yên, nổi tiếng với phiên chợ đá quý buổi sáng, nơi người làm nghề đá ngồi bày đá thô, đá đã mài. Ngoài phần đá, đây là chợ tổng hợp của vùng Lục Yên với đủ hàng thiết yếu, nông sản của các xã quanh hồ, ven sông Chảy.
Chợ Mậu A và vùng Văn Yên. Chợ ở khu thị trấn Mậu A cũ là chợ lớn của vùng quế Văn Yên. Vào mùa, có thể thấy quế, măng, sản vật rừng được gom về. Người ở các xã Đông Cuông, Xuân Ái thường xuống đây mua sắm đồ dùng lớn.
Chợ ở xã Trấn Yên, Yên Bình. Các chợ ở khu Cổ Phúc cũ, khu thị trấn Yên Bình cũ, khu Thác Bà phục vụ dân vùng thấp, gần thành phố cũ nên hàng hoá phong phú, giá cả gần với khu trung tâm.
Chợ ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu. Ở trung tâm các xã vùng cao, chợ họp đông nhất vào ngày phiên, thường mỗi tuần một lần. Ngày phiên, người Mông, người Thái từ các bản xuống mua muối, dầu ăn, vải, nông cụ, bán gà, lợn, rau, thảo quả. Ngày thường, mua sắm chủ yếu ở các cửa hàng tạp hoá quanh trung tâm xã.
Cửa hàng tạp hoá, tiện lợi và siêu thị
Ở phường Yên Bái và các phường trung tâm, ngoài chợ còn có siêu thị, cửa hàng tiện lợi, cửa hàng điện máy, cửa hàng vật liệu xây dựng, nhà thuốc mở tới tối. Người mới đến có thể mua gần như mọi thứ cần cho một căn hộ ngay trong khu vực, không cần về Hà Nội. Đồ điện tử, đồ gia dụng lớn có trưng bày, bảo hành tại chỗ, thuận cho việc sửa chữa sau này.
Ở trung tâm các xã lớn như Lục Yên, Mậu A, Văn Chấn, Trấn Yên, cửa hàng tạp hoá và đại lý bán đủ hàng tiêu dùng thông thường, vật tư nông nghiệp, gas, đồ điện cơ bản. Hàng ít gặp hơn, như phụ tùng xe đặc biệt, thiết bị chuyên dụng, thuốc kê đơn ít dùng, thường phải đặt trước hoặc xuống phường mua.
Ở vùng cao, cửa hàng tạp hoá ở trung tâm xã đóng vai trò như một "siêu thị nhỏ": bán từ gạo, mì gói, dầu ăn đến quần áo ấm, ủng cao su, pin, đèn pin. Giá có thể cao hơn dưới xuôi một chút do phải chở lên đèo; đó là chi phí vận chuyển thật, không phải bị hớ.
Mua gì ở đâu: gợi ý cho người mới đến
Bảng sau gợi ý nơi mua phù hợp với từng nhóm hàng, áp dụng chung cho vùng Yên Bái cũ:
| Nhóm hàng | Ở phường trung tâm | Ở xã vùng thấp | Ở xã vùng cao |
|---|---|---|---|
| Rau, thịt, cá tươi | Chợ sáng, chợ khu dân cư | Chợ trung tâm xã | Chợ phiên, mua của bà con trong bản |
| Gạo, đồ khô, gia vị | Chợ, siêu thị, tạp hoá | Tạp hoá, chợ | Tạp hoá trung tâm xã, mua dự trữ |
| Đồ gia dụng, điện máy | Cửa hàng điện máy, siêu thị | Đại lý ở trung tâm xã, đặt hàng | Mua ở phường hoặc đặt giao |
| Thuốc thông thường | Nhà thuốc | Nhà thuốc, trạm y tế | Trạm y tế, quầy thuốc trung tâm xã |
| Vật tư nông nghiệp | Ít cần | Đại lý vật tư | Đại lý ở trung tâm xã, ngày phiên |
| Quần áo ấm, ủng, áo mưa | Chợ, cửa hàng | Chợ trung tâm xã | Chợ phiên, tạp hoá; mua trước mùa rét |
Muốn tìm cửa hàng, đại lý, nhà phân phối theo ngành trên địa bàn, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang; danh bạ không thay cho việc hỏi người địa phương về chỗ mua đáng tin.
Mua hàng qua mạng và giao hàng tới bản
Hàng đặt qua sàn thương mại điện tử, qua mạng xã hội tới các phường trung tâm thường nhanh, vì có bưu cục và điểm giao nhận của nhiều đơn vị vận chuyển. Ở các xã vùng thấp, hàng tới trung tâm xã, rồi người giao hàng đi tiếp về thôn, có khi chậm hơn một vài ngày.
Lên vùng cao, nhiều đơn vị vận chuyển chỉ giao tới trung tâm xã hoặc một điểm trung chuyển, người nhận phải ra lấy. Mùa mưa, khi đường lên Mù Cang Chải, Trạm Tấu bị sạt, hàng có thể nằm lại ở điểm trung chuyển nhiều ngày. Khi đặt hàng, ghi địa chỉ đúng theo xã mới của tỉnh Lào Cai, kèm tên bản và một điểm mốc dễ tìm như trường học, trạm y tế, để người giao hàng không đi lạc.
Hàng dễ vỡ, hàng tươi sống, hàng cồng kềnh như tủ lạnh, máy giặt nên mua ở cửa hàng trong vùng, có lắp đặt và bảo hành tại chỗ. Đặt từ xa thì chi phí chở lên vùng cao và rủi ro hư hỏng trên đường đèo thường không đáng.
Chiều ngược lại, nhiều hộ ở vùng Yên Bái cũ đã bán đặc sản qua mạng: chè Suối Giàng, măng, miến, quế, thịt trâu gác bếp. Người mua từ xa nên chọn người bán có nguồn gốc rõ, hỏi kỹ cách bảo quản và thời gian giao.
Tiền mặt, chuyển khoản và ngân hàng
Chuyện thanh toán khác nhau rõ giữa phường và vùng cao:
- Ở các phường trung tâm, ngân hàng, cây rút tiền, chuyển khoản bằng mã QR đều phổ biến; nhiều hàng quán, sạp chợ nhận chuyển khoản.
- Ở trung tâm các xã lớn có phòng giao dịch ngân hàng, quỹ tín dụng, bưu điện; cây rút tiền ít hơn và có lúc hết tiền vào dịp lễ, Tết.
- Ở vùng cao, nhất là các bản xa, tiền mặt vẫn là chính; mạng điện thoại có nơi yếu, chuyển khoản không phải lúc nào cũng làm được.
- Người lên Mù Cang Chải, Trạm Tấu vài ngày nên rút đủ tiền mặt ở phường hoặc trung tâm xã trước khi đi lên các bản.
- Cẩn thận với tiền giả và các lời mời "đổi tiền", "vay nhanh" qua mạng; giao dịch ngân hàng làm ở quầy hoặc ứng dụng chính chủ.
Người cao tuổi ở các bản thường nhận lương hưu, trợ cấp qua bưu điện hoặc tài khoản ngân hàng. Con cháu ở xa nên giúp ông bà cài đặt và giữ an toàn ứng dụng ngân hàng, dặn không đọc mã xác thực cho bất kỳ ai gọi tới, kể cả người xưng là cán bộ. Nếu ông bà không dùng điện thoại thông minh, nhận tiền mặt tại điểm chi trả của bưu điện vẫn là cách an toàn và quen thuộc.
Mấy điều nên biết khi đi chợ ở vùng này
Chợ ở vùng Yên Bái cũ, nhất là chợ vùng cao, không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi gặp gỡ. Người bán nhiều khi là bà con tự mang sản phẩm nhà làm ra, bán hết thì về. Mặc cả nhẹ nhàng thì được, nhưng đừng trả giá quá thấp với mớ rau, con gà mà người ta đã mang đi bộ cả chục cây số.
Với đặc sản như thịt trâu gác bếp, mật ong, rượu, thuốc nam, hàng không nhãn mác bày ở chợ khó kiểm nguồn gốc. Mua của người quen biết, hỏi kỹ cách làm, cách bảo quản. Với nấm rừng, rau rừng lạ, chỉ mua loại mình biết rõ.
Muốn chụp ảnh người bán, hãy hỏi trước. Nhiều người lớn tuổi không thích bị chụp. Mua một món hàng, trò chuyện vài câu rồi mới xin chụp là cách lịch sự, và thường được đón nhận vui vẻ hơn.
Mua sắm theo mùa: những thứ nên mua trước
Cuộc sống ở vùng Yên Bái cũ gắn với mùa rõ rệt hơn đồng bằng, nên mua sắm cũng theo mùa. Trước mùa rét, khoảng cuối thu, người ở vùng cao mua chăn, áo ấm, ủng, bếp sưởi, củi hoặc than dự trữ; các chợ trung tâm xã khi ấy bày nhiều quần áo ấm. Người mới lên công tác ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu nên sắm đồ ấm ngay từ khi xuống phường, vì lên trên ít lựa chọn hơn.
Trước mùa mưa bão, nhà ở vùng thấp ven sông Hồng nên chuẩn bị đèn sạc, pin dự phòng, nước uống, đồ khô, túi chống nước cho giấy tờ; nhà ở vùng cao dự trữ gạo, muối, dầu ăn, thuốc dùng thường xuyên cho những ngày đường có thể bị chia cắt. Kinh nghiệm sau trận lũ tháng 9/2024 cho thấy những gia đình có chút dự trữ vượt qua mấy ngày đầu nhẹ nhàng hơn nhiều.
Theo mùa nông sản, chợ cũng thay đổi: mùa măng, mùa bưởi Đại Minh cuối năm, mùa nếp mới Tú Lệ, mùa táo mèo ở Mù Cang Chải. Mua đúng mùa vừa ngon vừa hợp túi tiền, và cũng là cách hiểu nhịp sống của vùng đất mình đang sống.
Câu hỏi thường gặp
Ở phường Yên Bái có mua được đủ đồ cho một căn hộ mới không?
Được. Khu vực phường Yên Bái và các phường lân cận có chợ, siêu thị, cửa hàng điện máy, nội thất, vật liệu xây dựng, nhà thuốc. Phần lớn đồ cho một căn hộ mua được tại chỗ, có giao hàng, lắp đặt và bảo hành, không cần về Hà Nội.
Đặt hàng trên mạng giao lên xã Púng Luông mất bao lâu?
Tuỳ đơn vị vận chuyển và thời tiết. Thông thường hàng tới trung tâm xã chậm hơn khu phường vài ngày; về tới bản có thể phải tự ra lấy. Mùa mưa, sạt lở có thể làm chậm thêm. Ghi đúng xã mới, tên bản và một điểm mốc rõ khi đặt.
Chợ phiên vùng cao họp vào ngày nào?
Mỗi chợ phiên có chu kỳ riêng, thường mỗi tuần một lần vào một ngày cố định, một số chợ họp theo ngày âm lịch hoặc thay đổi theo thời gian. Hỏi người dân, chủ nhà nghỉ ở địa phương là chính xác nhất, vì lịch có thể đổi so với thông tin cũ trên mạng.
Mua miến đao Giới Phiên ở đâu cho đúng?
Miến đao gắn với vùng Giới Phiên cũ, nay thuộc phường Âu Lâu. Có thể mua ở chợ trong khu vực phường, ở cửa hàng đặc sản, hoặc trực tiếp từ hộ làm miến. Nên chọn hàng có nguồn gốc rõ, hỏi người bán về cách nấu cho sợi không nát.
Lên Mù Cang Chải có cần mang nhiều tiền mặt không?
Nên mang đủ tiền mặt cho những khoản ở bản như ăn uống, mua hàng ở chợ phiên, gửi xe. Ở trung tâm xã có ngân hàng, cây rút tiền và nhiều nơi nhận chuyển khoản, nhưng mạng ở bản xa có lúc yếu. Rút tiền trước khi lên các bản là chắc nhất.
Giá cả ở vùng cao có đắt hơn dưới xuôi không?
Một số hàng công nghiệp chở từ dưới xuôi lên có giá cao hơn chút vì chi phí vận chuyển qua đèo. Ngược lại, nông sản địa phương như rau, gà, ngô, thảo quả theo mùa có thể rẻ hơn. Chênh lệch tuỳ mặt hàng và thời điểm, không có con số chung.