Mùa hoa ban, hoa sơn tra và hoa gạo ở Yên Bái cũ: tháng hai đến tháng tư

Sau mùa đào mận, vùng Yên Bái cũ sang mùa hoa thứ hai: hoa ban trắng nở trên các sườn đồi quanh cánh đồng Mường Lò và dọc đường lên vùng cao, thường khoảng cuối tháng hai đến tháng ba; hoa gạo đỏ ven sông suối vùng thấp khoảng tháng ba; trên Mù Cang Chải, Trạm Tấu, cây sơn tra (táo mèo) nở trắng khoảng tháng ba, tháng tư.

Đây là quãng giao mùa: trời ấm lên, nồm ẩm, có những đợt rét cuối mùa và mưa phùn, rồi những cơn giông đầu tiên. Ruộng bậc thang lúc này đang được cày bừa, dẫn nước chuẩn bị cho mùa nước đổ. Nếu bạn muốn một chuyến đi vắng khách hơn mùa vàng, cảnh còn xanh và không quá rét, khoảng thời gian này đáng cân nhắc.

Hoa ban: loài hoa gắn với người Thái Mường Lò

Hoa ban là loài cây thân gỗ mọc nhiều ở vùng núi Tây Bắc, hoa thường màu trắng, có cánh vân tím nhạt. Với người Thái, hoa ban xuất hiện trong dân ca, câu chuyện tình và những điệu xoè; mùa ban nở cũng là mùa trai gái hẹn hò, mùa của các cuộc vui sau Tết. Ở vùng Yên Bái cũ, nơi người Thái đông và lâu đời nhất là cánh đồng Mường Lò quanh Nghĩa Lộ, Văn Chấn, kéo lên Tú Lệ.

Hoa ban thường nở khoảng cuối tháng hai đến tháng ba, có năm kéo sang đầu tháng tư ở chỗ cao. Cây ban mọc rải rác trên đồi, ven đường, gần bản, không thành rừng thuần như một số nơi khác ở Tây Bắc, nên cảnh đẹp nhất thường là sự đan xen: vài cây ban trắng trên đồi sau bản, dưới chân là nhà sàn, ruộng mạ non và cánh đồng đang vào vụ.

Ngoài ngắm hoa, người Thái còn dùng hoa ban và lá, nụ ban làm món ăn: nộm hoa ban, nụ ban xào, canh hoa ban. Vào mùa, một số quán ở Nghĩa Lộ có các món này; nếu được chủ nhà mời, đó là dịp hiểu thêm vì sao loài hoa này gắn với bữa ăn và đời sống chứ không chỉ để ngắm.

Hoa sơn tra: táo mèo nở trắng trên vùng cao Mù Cang Chải, Trạm Tấu

Sơn tra là tên gọi khác của táo mèo, cây ăn quả quen thuộc trên vùng núi cao của Mù Cang Chải và Trạm Tấu. Người Mông trồng sơn tra trên nương, ven rừng, có nơi trồng thành từng vạt lớn dưới tán rừng. Cuối hè đầu thu, quả chín được hái mang xuống chợ, ngâm rượu, phơi khô làm thuốc hay bán cho thương lái; còn khoảng tháng ba, tháng tư là lúc cây nở hoa.

Hoa sơn tra trắng, nở thành chùm, phủ kín cành khi lá non vừa nhú. Nhìn từ xa, cả sườn đồi như có một lớp sương trắng mỏng. Vì sơn tra trồng ở vùng cao, thường trên đường lên các bản người Mông, nên muốn thấy cảnh này phải chịu đi xa và đường khó hơn mùa đào mận ven quốc lộ.

Một điều nhiều người chưa biết: cây sơn tra là nguồn thu của nhiều gia đình vùng cao, mùa hoa quyết định mùa quả. Rét muộn, mưa đá hay sương muối lúc cây đang hoa có thể làm năm đó mất mùa. Người đi chơi nên giữ ý, không bẻ cành hoa, không giẫm lên gốc cây non trồng dưới tán rừng.

Lịch hoa cuối xuân theo vùng

Mốc dưới đây là xu hướng thường gặp, có thể sớm hoặc muộn tuỳ năm. Vùng thấp thường nở trước, vùng cao nở sau.

Nếu chỉ có hai, ba ngày, có thể ghép một tuyến: đêm đầu ở Nghĩa Lộ xem hoa ban và bản Thái, hôm sau lên Tú Lệ, qua Khau Phạ, nghỉ ở Mù Cang Chải và hỏi người địa phương đường xem hoa sơn tra gần nhất.

Năm có rét muộn kéo dài, hoa sơn tra và hoa trên vùng cao có thể nở muộn sang giữa tháng tư; ngược lại năm ấm, hoa ban vùng thấp có khi nở từ giữa tháng hai.

Hoa gạo: dấu mốc vụ xuân của vùng thấp

Ở vùng thấp ven sông Hồng, sông Chảy, ven suối và giữa cánh đồng Mường Lò, cây gạo là hình ảnh quen thuộc của làng quê. Cây cao, thân có gai khi còn non, đến khoảng tháng ba thì rụng lá và nở hoa đỏ rực. Người nông dân xưa coi hoa gạo nở là dấu hiệu của tiết trời ấm lên, đồng ruộng vào vụ chính.

Với người đi đường, một cây gạo nở hoa giữa cánh đồng xanh mạ non, phía xa là núi mờ, là cảnh rất riêng của mùa này. Cây gạo cũng thường đứng ở đầu làng, bên bờ sông, gần đình, đền, gắn với nhiều kỷ niệm của người dân. Hoa gạo rụng xuống còn nguyên bông, trẻ con nhặt chơi, có nơi người ta phơi khô hoa làm thuốc dân gian.

Mùa này đi dọc quốc lộ 37 hay các đường quanh Nghĩa Lộ, Văn Chấn, rất dễ gặp những cây gạo lớn. Không cần tìm điểm nổi tiếng; dừng xe ở chỗ rộng an toàn, không đỗ chắn đường, đi bộ vài bước ra bờ ruộng là có cảnh.

Cùng quãng này, ven hồ Thác Bà và các xã vùng thấp của Yên Bình, Lục Yên cũ cũng có hoa gạo và nhiều cây hoa dại ven đồi sắn, đồi keo. Buổi sáng sương còn giăng trên mặt hồ, một cây gạo đỏ trên mỏm đồi nhô ra mặt nước là cảnh rất đặc trưng của vùng hồ vào xuân. Người ở thành phố Yên Bái cũ thường chọn những buổi sáng cuối tuần như vậy để đi dạo gần nhà, không cần lên vùng cao mới có mùa hoa.

Thời tiết giao mùa và cách chuẩn bị

Nồm ẩm và mưa phùn. Cuối tháng hai, tháng ba thường có những đợt nồm ẩm và mưa phùn, nhất là ở vùng thấp. Đường đất trơn, quần áo phơi lâu khô. Mang áo mưa nhẹ, giày đế bám, túi chống ẩm cho máy ảnh và giấy tờ.

Rét cuối mùa. Những đợt không khí lạnh cuối mùa vẫn có thể làm vùng cao rét đậm vài ngày. Đừng vì "đã sang xuân" mà bỏ áo ấm ở nhà; lên Mù Cang Chải, Trạm Tấu vẫn cần áo khoác dày cho buổi sáng và tối.

Giông và mưa đá đầu mùa. Khoảng tháng ba, tháng tư bắt đầu có những trận giông, có khi kèm mưa đá và lốc ở vùng núi. Khi trời tối sầm, có sấm chớp, không đứng dưới gốc cây cao đơn lẻ hay trên sườn đồi trống; tìm nhà kiên cố để trú.

Ruộng đang làm đất. Đây là lúc bà con cày bừa, đắp bờ, dẫn nước. Đi trên bờ ruộng dễ làm vỡ bờ mới đắp; chỉ đi theo đường mòn, lối được chỉ.

Ít khách, ít dịch vụ. Quãng giữa mùa hoa đào và mùa nước đổ là lúc vắng khách. Một số chỗ nghỉ ở vùng cao có thể sửa sang, nghỉ; nên liên hệ trước khi đến.

Gợi ý một chuyến ba ngày cuối xuân

Lịch dưới đây đi theo chiều từ thấp lên cao, để thấy lần lượt hoa gạo, hoa ban rồi hoa sơn tra. Nên đi giữa tuần, tránh những ngày nghỉ lễ đầu tháng tư nếu muốn vắng người.

1. Ngày một: ven hồ Thác Bà hoặc phường Yên Bái, rồi sang Mường Lò. Buổi sáng có thể dạo ven hồ khi sương còn trên mặt nước; buổi chiều đi về phía Văn Chấn, Nghĩa Lộ, để ý những cây gạo đỏ giữa cánh đồng vụ xuân.
2. Ngày hai: Mường Lò và Tú Lệ. Buổi sáng đi các bản Thái quanh Nghĩa Lộ ngắm hoa ban trên đồi, thử món hoa ban nếu quán có làm; buổi chiều lên Tú Lệ, nghỉ đêm trong thung lũng.
3. Ngày ba: qua Khau Phạ lên Mù Cang Chải. Hỏi người địa phương hướng có vạt sơn tra đang nở gần nhất; nếu đường đất vào bản đang trơn sau mưa, chỉ ngắm từ đường chính.
4. Dự phòng cho giông. Cuối xuân có những buổi chiều giông nhanh; xếp lịch để chặng đèo đi vào buổi sáng, chiều nghỉ sớm.

Mùa này đông người nhất là các dịp nghỉ lễ cuối tháng tư, khi nhiều người lên để đón đầu mùa nước đổ. Đi sớm hơn một hai tuần sẽ vắng hơn, đổi lại ruộng chưa có nhiều nước.

Những nhầm lẫn thường gặp về mùa hoa cuối xuân

Nhầm lẫn thứ nhất là nghĩ hoa ban mọc thành rừng trắng như trong nhiều bức ảnh. Ở vùng Yên Bái cũ, ban mọc rải rác hơn, đẹp ở chỗ đan với bản làng và đồng ruộng. Ai đi với mong đợi một "rừng ban" có thể thất vọng, trong khi người đi chậm, nhìn kỹ lại thấy hoa ở khắp nơi.

Nhầm lẫn thứ hai là đồng nhất hoa sơn tra với hoa mận. Cả hai đều trắng, đều nở ở vùng cao, nhưng mận nở sớm hơn, khoảng tháng một, tháng hai, còn sơn tra muộn hơn, khoảng tháng ba, tháng tư; chùm hoa sơn tra to hơn, mọc cùng lá non.

Nhầm lẫn thứ ba là cho rằng mùa hoa cuối xuân là thời điểm khô ráo. Thật ra đây là giai đoạn chuyển mùa, độ ẩm cao, có mưa phùn và bắt đầu có giông. Chuẩn bị áo mưa và lịch trình linh hoạt quan trọng không kém chuẩn bị máy ảnh.

Mùa hoa nhìn từ phía người làm nông

Với người dân, tháng hai đến tháng tư không phải mùa hoa mà là mùa làm đất và gieo trồng. Ở Mường Lò, vụ lúa xuân được cấy từ khá sớm trên cánh đồng phẳng có hệ thống mương phai dẫn nước; trên vùng cao, ruộng bậc thang thường chỉ làm một vụ chính, nên đây là lúc chuẩn bị đất, chờ nước mưa đầu mùa để đổ ải. Nương ngô cũng được dọn và gieo hạt khi trời có mưa.

Ở vùng thấp Trấn Yên, Văn Yên, đây là thời gian chăm quế, trồng cây mới, và với chè là lúc hái lứa xuân. Người ở Suối Giàng thường quý chè hái mùa này. Vì thế, đi qua các vùng này cuối xuân, khách sẽ thấy nhiều hoạt động: người hái chè trên đồi, xe chở cây giống, người gánh phân ra ruộng.

Hiểu nhịp ấy giúp khách đi chơi chọn cách cư xử phù hợp: không hẹn người dân dẫn đường vào đúng ngày họ phải ra đồng, không đòi hỏi dịch vụ như mùa cao điểm, và quý những lúc được mời vào nhà uống nước.

Câu hỏi thường gặp

Hoa ban ở Yên Bái cũ nở tháng mấy?

Thường khoảng cuối tháng hai đến tháng ba, có nơi trên cao kéo sang đầu tháng tư. Vùng thấp quanh Mường Lò nở trước, lên Tú Lệ, Mù Cang Chải nở sau. Năm ấm hoa nở sớm, năm rét muộn hoa nở muộn hơn, nên hỏi người địa phương trước ngày đi.

Hoa sơn tra và hoa táo mèo có phải là một không?

Phải. Sơn tra là tên gọi khác của cây táo mèo được trồng nhiều ở vùng cao Mù Cang Chải, Trạm Tấu. Hoa màu trắng, nở thành chùm khoảng tháng ba, tháng tư. Quả chín vào khoảng cuối hè đầu thu, được dùng ngâm rượu, phơi khô hoặc làm món ăn.

Xem hoa ban ở đâu gần Nghĩa Lộ?

Hoa ban mọc rải rác trên các đồi quanh cánh đồng Mường Lò, ven đường từ Nghĩa Lộ đi Văn Chấn và lên Tú Lệ. Không có một rừng ban tập trung; cách dễ nhất là đi chậm dọc các đường quanh thung lũng, hỏi người trong bản đồi nào đang có ban nở.

Đi Yên Bái tháng ba có lạnh không?

Vùng thấp tháng ba đã ấm, có ngày nồm ẩm. Vùng cao Mù Cang Chải, Trạm Tấu sáng tối vẫn lạnh, và có thể gặp đợt rét cuối mùa vài ngày. Nên mang theo áo khoác dày, áo mưa nhẹ, giày chống trơn, mặc nhiều lớp để cởi bớt khi trưa nắng.

Tháng ba, tháng tư ruộng bậc thang trông thế nào?

Lúc này ruộng chủ yếu đang được cày bừa, đắp bờ, một số nơi bắt đầu dẫn nước. Cảnh là những bậc đất nâu, xen ruộng có nước loang loáng, chưa phải mùa nước đổ rộ. Nếu muốn xem ruộng như những tấm gương, nên chờ khoảng cuối tháng tư đến tháng sáu.

Có món ăn nào làm từ hoa ban không?

Có. Người Thái dùng nụ và hoa ban làm nộm, xào hoặc nấu canh; một số nơi còn dùng lá ban non. Món ăn này theo mùa, chỉ có quanh lúc hoa nở. Nếu muốn thử, hỏi các quán ăn ở Nghĩa Lộ hoặc chỗ nghỉ trong bản Thái xem họ có làm vào thời điểm đó không.