Mùa hoa đầu tiên trong năm ở vùng Yên Bái cũ bắt đầu trên vùng cao khi trời trở rét: hoa tớ dày (anh đào rừng) màu hồng đậm thường nở khoảng cuối tháng mười hai đến tháng một, tiếp theo là hoa đào rừng quanh Tết Nguyên đán và hoa mận trắng khoảng tháng một, tháng hai. Nơi dễ gặp nhất là các bản người Mông ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu và hai bên đèo Khau Phạ, nơi đào, mận được trồng quanh nhà và mọc trên nương.
Mốc hoa thay đổi theo độ cao, theo đợt rét và theo năm: năm rét sớm, tớ dày có thể nở từ giữa tháng mười hai; năm ấm, đào mận nở rải rác, không rộ cùng lúc. Bài này giúp bạn đọc lịch hoa theo cách người ở đây vẫn đọc, chọn nơi xem và chuẩn bị cho những ngày rét đậm nhất trong năm.
Ba loài hoa đông xuân và mốc nở thường gặp
Bảng dưới gom kinh nghiệm nhiều năm của người đi lại vùng cao Yên Bái cũ. Đây là xu hướng, không phải lịch cố định; chênh một hai tuần là chuyện thường.
| Loài hoa | Màu và dáng | Thường nở khoảng | Dễ gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Tớ dày (anh đào rừng) | Hồng đậm, nở khi cây gần trụi lá, cây cao, tán thưa | Cuối tháng 12 – tháng 1 | Ven quốc lộ 32 qua Mù Cang Chải, đèo Khau Phạ, các bản vùng cao Trạm Tấu |
| Đào rừng, đào trồng quanh nhà | Hồng phấn, cánh mỏng, nhiều cây cổ thụ trong vườn người Mông | Quanh Tết Nguyên đán, khoảng tháng 1 – tháng 2 | Vườn nhà, bờ nương, sân trường ở các bản cao |
| Mận | Trắng, nở dày thành từng đám như sương | Khoảng tháng 1 – tháng 2, sau hoặc cùng lúc với đào | Vườn mận quanh bản, sườn đồi gần nhà |
| Cải nương | Vàng hoặc trắng, mọc thành vạt dưới chân đồi | Rải rác từ cuối năm đến đầu xuân | Ruộng bậc thang bỏ trống sau mùa gặt, nương gần bản |
Khác với miền xuôi, hoa trên vùng cao không mọc thành vườn du lịch quy củ. Một cây tớ dày đứng một mình giữa sườn núi, một gốc đào già bên mái nhà gỗ, một vạt cải ở chân ruộng bậc thang bỏ trống: đó là cảnh thường gặp, và chính vì thế mà mỗi năm mỗi khác.
Muốn biết năm nay hoa đến đâu, cách chắc nhất là hỏi chỗ nghỉ hoặc người quen ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu, nhờ chụp vài tấm ảnh hiện tại trước ngày đi một tuần.
Hoa tớ dày: anh đào rừng nở giữa mùa rét
Tớ dày là tên người Mông gọi cây anh đào rừng, một loài anh đào mọc tự nhiên ở vùng núi cao phía bắc. Cây cao, có cây đã già, cành vươn rộng. Điểm đặc biệt là cây thường nở hoa đúng lúc trời rét nhất và lá đã rụng gần hết, nên cả tán chỉ còn một màu hồng đậm nổi lên giữa nền núi xám xanh và mây trắng.
Trên vùng Yên Bái cũ, tớ dày gặp nhiều ở hai bên quốc lộ 32 đoạn qua Mù Cang Chải, trên các sườn đồi gần đèo Khau Phạ và ở những bản cao của Trạm Tấu. Nhiều cây mọc lẫn trong rừng, đứng cạnh nương ngô đã thu hoạch, nên phải đi chậm và nhìn kỹ mới thấy. Ở một số nơi, chính quyền và người dân đã trồng thêm tớ dày dọc đường, bên trường học, ủy ban xã, nên những năm gần đây cảnh hoa ven đường dày hơn trước.
Hoa tớ dày nở không lâu, mỗi đợt thường chỉ vài tuần, và gặp gió lạnh mạnh thì rụng nhanh. Vì thế người muốn xem hoa nên theo dõi tin từ người địa phương thay vì đặt lịch cố định từ nhiều tháng trước. Một mẹo đơn giản: cây ở chỗ thấp và khuất gió thường nở sớm hơn cây trên đèo cao.
Đào và mận: mùa hoa đi cùng Tết của người Mông và Tết Nguyên đán
Người Mông trên vùng cao Yên Bái cũ có thói quen trồng đào, mận quanh nhà và bên bờ nương. Vì vậy mùa đào mận không chỉ là cảnh đẹp mà còn là dấu hiệu năm mới. Tết của người Mông thường được tổ chức sau khi đã thu hoạch xong mùa màng, rơi vào khoảng cuối năm dương lịch, sớm hơn Tết Nguyên đán; ngày cụ thể mỗi nơi, mỗi năm có thể khác. Khi đó nhiều cây đào đã chúm chím nụ, có năm đã nở sớm.
Đến khoảng Tết Nguyên đán và những tuần sau đó, đào rừng và đào trồng nở rộ hơn, rồi tới lượt mận trắng. Đi trong bản lúc này sẽ gặp cảnh trẻ con chơi quanh gốc đào, người lớn phơi quần áo mới, nhà nhà dọn dẹp, mổ lợn, đồ xôi. Đây là đời sống thật của bà con chứ không phải khung cảnh dựng cho khách; khách đến nên giữ ý, hỏi trước khi bước vào sân, không tự ý bẻ cành, không đứng chắn lối đi để chụp ảnh.
Một điều nên biết: cành đào rừng, đào cổ thụ ở vùng cao là tài sản của gia đình, có cây đã sống nhiều chục năm. Việc mua bán, chặt cành đào rừng mang về xuôi chơi Tết từng bị phản ánh là làm hại cây và rừng. Khách đi chơi nên ngắm tại chỗ, không mua cành đào không rõ nguồn gốc bày bán dọc đường.
Những cung đường thường xem hoa đông xuân
Các cung đường dưới đây nằm trong vùng Yên Bái cũ, được nhiều người đi lại nhắc tới. Mức độ hoa mỗi năm khác nhau; đường vùng cao mùa này hay có sương mù và mặt đường ẩm trơn.
- Quốc lộ 32 từ Tú Lệ qua đèo Khau Phạ về trung tâm Mù Cang Chải: đường chính, dễ đi nhất, hai bên có nhiều cây tớ dày, đào trồng trước nhà; hợp với người đi ô tô.
- Các đường liên xã quanh Mù Cang Chải như hướng lên vùng Chế Cu Nha, La Pán Tẩn, Dế Xu Phình: ruộng bậc thang bỏ trống sau mùa gặt làm nền cho hoa đào, hoa mận; đường hẹp, dốc.
- Vùng cao Trạm Tấu, hướng lên các bản dưới chân núi Tà Xùa, Tà Chì Nhù: ít khách, nhiều vườn mận, đào quanh nhà; đường khó hơn, nên đi cùng người quen đường.
- Đoạn Nghĩa Lộ lên Tú Lệ: chủ yếu là cảnh thung lũng và bản Thái; hoa vùng thấp nở sớm hơn, xen với cải và rau vụ đông.
Không cần đi hết các cung đường trong một chuyến. Hai ngày ở khu vực Tú Lệ – Mù Cang Chải là đủ xem nhiều cảnh hoa; dành ngày thứ ba cho Trạm Tấu nếu thời tiết và sức khoẻ cho phép.
Rét, sương và đường đèo: những điều phải tính trước
Mùa hoa trùng với mùa rét đậm. Những tuần đẹp nhất của hoa tớ dày, hoa đào cũng là lúc vùng cao rét nhất năm. Sáng sớm và ban đêm có thể rét sâu, có đợt sương muối, băng giá. Quần áo phải nhiều lớp: áo giữ nhiệt, áo len, áo khoác chắn gió, mũ, găng tay, tất dày.
Sương mù dày trên đèo. Đèo Khau Phạ và nhiều đoạn quốc lộ 32 có những buổi sương mù dày, tầm nhìn rất ngắn. Lúc này không nên vượt, bật đèn sương mù hoặc đèn chiếu gần, đi chậm, bấm còi ở khúc cua khuất. Nếu sương quá dày, dừng ở chỗ rộng an toàn chờ tan.
Mặt đường ẩm và trơn. Sương đọng làm mặt đường ẩm suốt buổi sáng, đường đất vào bản trơn như bôi mỡ. Xe máy cần lốp còn gai tốt; người chưa quen đèo dốc mùa này nên thuê xe có tài xế địa phương.
Ngày ngắn. Mùa đông trời tối sớm, trên núi càng tối nhanh hơn. Lên lịch để về chỗ nghỉ trước khi trời tối, không đi đêm trên đèo.
Đông người dịp Tết. Những ngày quanh Tết Nguyên đán, chỗ nghỉ ở Tú Lệ, Mù Cang Chải có thể kín và nhiều nơi nghỉ bán. Nên hỏi trước chỗ ở, quán ăn còn mở hay không.
Gợi ý ba ngày theo mùa hoa đông xuân
Lịch dưới đây dành cho người đi từ Hà Nội theo cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ sang Nghĩa Lộ, hoặc đi xe khách. Nhịp đi chậm, để trống buổi sáng cho sương tan và buổi chiều về sớm trước khi trời tối.
- Ngày một: xuống Mường Lò. Đến Nghĩa Lộ vào buổi chiều, đi dạo quanh các bản Thái ven cánh đồng, ăn tối với món người Thái. Vùng thấp mùa này đã có cải nở, đào trồng trong vườn nhà bắt đầu hé nụ. Ngủ ở Nghĩa Lộ để sáng hôm sau đi đèo khi trời đã sáng.
- Ngày hai: Tú Lệ, đèo Khau Phạ, Mù Cang Chải. Rời Nghĩa Lộ khi sương tan, qua Tú Lệ, dừng ngắm thung lũng, rồi lên đèo Khau Phạ. Hai bên đường sau đèo là đoạn có nhiều tớ dày và đào trồng. Đến trung tâm Mù Cang Chải trước khi trời tối.
- Ngày ba: các bản cao quanh Mù Cang Chải. Hỏi chỗ nghỉ đường lên những bản đang có hoa, đi cùng người địa phương nếu đường hẹp. Buổi chiều quay về Tú Lệ hoặc Nghĩa Lộ nghỉ, sáng hôm sau mới về xuôi.
- Ngày dự phòng. Mùa đông có những ngày sương mù dày cả ngày hoặc rét hại; giữ một ngày trống để không phải cố đi đèo trong điều kiện xấu.
Người có thêm thời gian có thể nối sang Trạm Tấu theo đường từ Nghĩa Lộ, nhưng nên hỏi kỹ tình trạng đường trước khi đi, nhất là sau những đợt mưa hay rét có băng giá.
Mùa hoa đông xuân không cần chạy theo nhiều điểm. Ở lâu một chỗ, ngủ lại trong bản, dậy sớm đi bộ quanh làng thường cho trải nghiệm sâu hơn là lái xe qua thật nhiều cung đường.
Chụp hoa vùng cao sao cho có hồn mà không phiền ai
Ảnh hoa tớ dày đẹp nhất thường là khi có nền: một sườn ruộng bậc thang khô vàng, một mái nhà gỗ ám khói, một dải mây vắt ngang núi phía sau. Ánh sáng sáng sớm sau khi sương tan và cuối chiều trước khi mặt trời khuất núi cho màu hồng mềm hơn buổi trưa. Ngày nhiều mây, màu hoa lại đậm và đều hơn ngày nắng gắt.
Khi muốn chụp người, nhất là trẻ em và phụ nữ trong trang phục truyền thống, hãy hỏi trước và tôn trọng lời từ chối. Không cho trẻ con tiền hay kẹo để đổi lấy việc tạo dáng; thói quen này làm hỏng nếp sống của bản và từng bị nhiều người địa phương phàn nàn. Muốn giúp đỡ, có thể gửi qua trường học, chính quyền xã hoặc mua sản phẩm của bà con làm ra.
Đừng trèo lên cây, bẻ cành để có tấm ảnh "đầy hoa", và đừng bước vào ruộng, vườn khi chưa hỏi chủ. Thiết bị bay chụp ảnh nên tìm hiểu quy định hiện hành trước khi dùng và tránh bay sát nhà dân, trường học.
Câu hỏi thường gặp
Hoa tớ dày và hoa đào khác nhau thế nào?
Tớ dày là anh đào rừng, cây cao, hoa màu hồng đậm, thường nở sớm hơn, khoảng cuối tháng mười hai đến tháng một, khi cây gần trụi lá. Hoa đào ở vùng cao thường hồng phấn, cánh mỏng, nở quanh Tết Nguyên đán. Hai loài dễ nhầm khi nhìn xa; lại gần sẽ thấy dáng cây và màu hoa khác hẳn.
Đi xem hoa tớ dày ở Mù Cang Chải nên đi tháng mấy?
Thường là khoảng nửa cuối tháng mười hai đến giữa tháng một, tuỳ năm rét sớm hay muộn. Vì mỗi đợt hoa chỉ kéo dài vài tuần và dễ rụng khi gió lạnh mạnh, nên hỏi tình trạng hoa từ người ở đó khoảng một tuần trước khi đi thay vì chốt lịch quá sớm.
Có nên mua cành đào rừng bán dọc đường không?
Không nên. Cành đào rừng, đào cổ thụ khai thác bừa bãi làm hại cây và rừng, nguồn gốc khó biết. Ngắm và chụp ảnh tại chỗ là cách tốt nhất. Nếu muốn mua quà, hãy chọn sản phẩm nông nghiệp, thổ cẩm do chính bà con làm ra, có người bán rõ ràng.
Mùa hoa đông xuân có cần xe gầm cao không?
Đi trên quốc lộ 32 thì xe thường vẫn đi được. Nếu vào các bản cao ở Trạm Tấu hoặc các đường liên xã hẹp ở Mù Cang Chải, đường dốc, có đoạn đường đất và trơn do sương, xe gầm cao hoặc xe máy địa hình với người lái quen đường sẽ an toàn hơn.
Đi xem hoa dịp Tết có làm phiền người dân không?
Có thể, nếu khách đi thành đoàn đông, vào sân nhà không hỏi, chụp ảnh người không xin phép. Dịp Tết là thời gian sum họp của gia đình. Hãy đi nhỏ gọn, chào hỏi, chỉ vào nhà khi được mời, không bẻ hoa, không xả rác, và mua đồ ăn, nước uống ở các quán trong bản.
Ở Mù Cang Chải dịp Tết có quán ăn, chỗ nghỉ không?
Có, nhưng một số chỗ nghỉ và quán nhỏ nghỉ vài ngày đầu năm, trong khi chỗ còn mở lại đông khách. Nên hỏi trước chỗ ở, mang theo ít đồ ăn khô và nước, và chuẩn bị tinh thần để ăn những món đơn giản trong những ngày ấy.