Lục Yên là vùng đất người Tày ở phía bắc hồ Thác Bà, dọc sông Chảy, và được biết đến rộng rãi nhờ đá quý: ngay tại trung tâm thị trấn Yên Thế cũ có một chợ đá họp vào buổi sáng, nơi người dân bày đá thô, đá đã mài trên những chiếc khay nhỏ. Ngoài chợ đá, Lục Yên có những làng Tày nhà sàn, ruộng lúa trong các thung lũng hẹp và phần hồ phía bắc yên tĩnh hơn hẳn phía Yên Bình.
Sau ngày 1/7/2025, huyện Lục Yên không còn. Thị trấn Yên Thế cũ cùng các xã Yên Thắng, Liễu Đô, Minh Xuân hợp thành xã Lục Yên; vùng An Phú, Vĩnh Lạc, Minh Tiến, Mường Lai hợp thành xã Mường Lai; ngoài ra có các xã Khánh Hòa, Lâm Thượng, Phúc Lợi, Tân Lĩnh mới, tất cả thuộc tỉnh Lào Cai. Người địa phương vẫn quen gọi "lên Lục Yên", "ra chợ Yên Thế".
Bài này dành cho người đến Lục Yên để xem: xem chợ đá, xem nghề, xem làng, xem hồ. Chuyện đá quý như một ngành kinh tế của vùng được viết ở mục quế, chè, đá quý và kinh tế; còn ở đây không bàn chuyện mua đá như một khoản đầu tư.
Chợ đá Yên Thế: đến sớm, đi chậm, nhìn kỹ
Chợ đá họp ở trung tâm xã Lục Yên, tức thị trấn Yên Thế cũ, thường đông nhất vào buổi sáng. Người bán phần lớn là dân địa phương, ngồi trên ghế nhựa thấp, trước mặt là khay đá đủ màu: đá thô còn bám đất, đá đã mài nhẵn, những viên nhỏ xếp trên giấy trắng. Người mua đứng hoặc ngồi xổm cúi xem, có người cầm đèn pin soi, có người cầm kính lúp. Không khí chợ trầm, ít rao hàng, phần lớn trao đổi bằng ánh mắt và vài câu ngắn.
Với khách đi chơi, chợ đá là chỗ để xem hơn là để mua. Bạn sẽ thấy ruby, spinel, tourmaline, thạch anh và nhiều loại đá mà người trong nghề gọi tên theo màu, theo vùng mỏ. Hỏi người bán đây là đá gì, lấy ở đâu, thường họ sẵn lòng trả lời, nhất là khi bạn nói rõ mình chỉ muốn tìm hiểu.
Đến sớm là có lợi: chợ đông, ánh sáng buổi sáng giúp nhìn màu đá dễ hơn, và người bán chưa vội dọn hàng. Đến gần trưa, nhiều khay đã cất. Đi chậm, đừng chen, và giữ đồ đạc cẩn thận như ở bất kỳ khu chợ đông người nào.
Nếu bạn định mua một viên đá
Mua vì thích, không mua vì kỳ vọng lãi. Giá đá quý phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố mà người không trong nghề khó đánh giá. Chỉ nên mua một viên nhỏ làm kỷ niệm với số tiền bạn sẵn sàng bỏ ra, không coi đó là khoản đầu tư.
Hỏi rõ đá gì, đã xử lý hay chưa. Đá có thể được nung, nhuộm hay xử lý để đẹp hơn. Hỏi thẳng người bán và hiểu rằng câu trả lời bằng lời không thay được kết quả kiểm định.
Muốn chắc chắn thì cần kiểm định. Với viên đá giá trị, chỉ có kết quả của cơ sở kiểm định đá quý độc lập mới cho biết đá thật, giả hay đã xử lý. Hãy cân nhắc điều này trước khi bỏ ra số tiền lớn.
Đừng để không khí chợ thúc ép. Không mua chỉ vì người bên cạnh đang mua hay vì được nói là "cơ hội hiếm". Ra về suy nghĩ thêm cũng không sao.
Xưởng chế tác và nghề đá ở Lục Yên
Quanh trung tâm xã Lục Yên có những xưởng, những cửa hàng chế tác đá: mài, cắt, đánh bóng đá quý và làm tượng, đồ trang trí từ đá. Đi ngang các con phố, bạn có thể nghe tiếng máy mài và thấy thợ làm việc bên trong. Nếu được chủ xưởng cho phép, đứng xem một lúc là cách dễ hiểu nhất về con đường từ cục đá thô đến món đồ bày trong tủ kính.
Nghề đá gắn với đời sống của nhiều gia đình Lục Yên, từ người đào đãi, buôn bán đến người chế tác. Vùng An Phú cũ, nay thuộc xã Mường Lai, là nơi thường được nhắc tới trong chuyện đá quý của vùng. Khai thác khoáng sản là lĩnh vực có quy định chặt chẽ; khách đi chơi không nên tự ý vào khu mỏ hay bãi khai thác, vừa nguy hiểm vừa có thể vi phạm quy định.
Bên cạnh đá quý, Lục Yên còn có đá hoa trắng và các loại đá dùng trong xây dựng, trang trí. Những khối đá trắng xếp bên đường hay ở bãi chứa là cảnh khá quen khi đi qua vùng này. Với người đi chơi, đó là một nét riêng của cảnh quan kinh tế địa phương, cho thấy đá đã thành một phần đời sống ở đây.
Làng Tày, ruộng thung và nhịp sống ngoài chợ
Rời trung tâm một quãng là gặp những làng Tày với nhà sàn gỗ, ruộng lúa trong các thung lũng hẹp kẹp giữa đồi, vườn cây ăn quả và ao cá. Nhịp sống ở đây chậm và yên, khác hẳn không khí chợ đá buổi sáng. Đi xe máy hay ô tô chậm trên các đường liên xã, dừng ở một khúc ruộng hay một cây cầu nhỏ, bạn sẽ thấy một Lục Yên của nông nghiệp và làng xóm.
Người Tày Lục Yên giữ nhiều nét văn hoá như hát then, đàn tính, các hội đầu xuân gắn với mùa vụ. Nếu đến vào dịp đầu năm, hãy hỏi người địa phương xem làng nào có hội để ghé. Thời gian hội mỗi nơi mỗi khác và có thể đổi theo từng năm, nên đừng dựa vào thông tin cũ trên mạng.
Ở một số làng có gia đình đón khách nghỉ nhà sàn, nấu cơm theo kiểu nhà với các món như xôi ngũ sắc, thịt lợn, gà đồi, cá hồ, măng, rau rừng. Ở lại một đêm trong làng giúp bạn thấy Lục Yên rõ hơn nhiều so với chỉ ghé chợ rồi về.
Phần hồ phía bắc và đường đến Lục Yên
Hồ Thác Bà kéo dài lên phía Lục Yên, và phần hồ ở đây vắng khách hơn hẳn khu đập hay bến Hương Lý. Mặt nước len vào giữa đồi, những làng ven hồ sống bằng ruộng, rừng trồng và nuôi cá. Nếu muốn một buổi chiều yên tĩnh bên nước, không có thuyền du lịch qua lại, hãy hỏi người địa phương lối ra bờ hồ gần nhất.
Đường đến Lục Yên quen thuộc nhất là quốc lộ 70, nối vùng Yên Bình ở phía nam lên Lục Yên rồi đi tiếp về phía Bảo Yên của Lào Cai cũ. Đường chủ yếu chạy qua đồi thấp và thung lũng, không phải đèo cao như vùng Mù Cang Chải, nhưng có nhiều đoạn quanh co, xe tải chở đá và hàng hoá đi lại thường xuyên. Lái chậm, giữ khoảng cách và cẩn thận ở các khúc cua.
Từ thành phố Yên Bái cũ lên Lục Yên đi được trong ngày, nhưng để kịp chợ đá buổi sáng, nhiều người chọn ngủ ở Lục Yên hoặc ven hồ từ tối hôm trước. Ghép Lục Yên với hồ Thác Bà thành một chuyến hai ngày là cách đi hợp lý: một ngày hồ, một buổi sáng chợ đá, một buổi chiều làng Tày.
Một ngày ở Lục Yên cho người đi lần đầu
Nếu bạn ngủ ở Lục Yên từ tối hôm trước, một ngày có thể đi như sau:
- Sáng sớm: ăn sáng ở trung tâm xã Lục Yên, ra chợ đá khi chợ đang đông, đi chậm xem vài khay, hỏi chuyện người bán.
- Giữa buổi sáng: đi bộ qua các con phố có xưởng chế tác, đứng xem thợ làm việc nếu được cho phép.
- Trưa: ăn cơm với món địa phương như cá hồ, măng, gà đồi; nghỉ trưa tránh nắng.
- Đầu giờ chiều: đi về một làng Tày ven thung lũng, xem ruộng, nhà sàn, vườn.
- Chiều muộn: ra một khúc bờ hồ phía bắc ngắm hoàng hôn, rồi về lại trung tâm hoặc đi tiếp xuống phía Yên Bình.
Lịch này nhẹ và hợp với cả gia đình. Ai thích chụp ảnh có thể đổi buổi chiều thành một vòng đường liên xã qua các thung lũng, dừng lại ở những khúc ruộng đẹp; ai thích tìm hiểu nghề đá có thể ở lại lâu hơn ở các xưởng.
Dù đi theo cách nào, hãy nhớ rằng chợ đá là nơi làm ăn của người ta: đứng xem lịch sự, không chụp cận mặt người bán khi chưa hỏi, không cầm đá lên khi chưa được mời.
Ăn gì khi ở Lục Yên
Ẩm thực Lục Yên mang đậm nét người Tày vùng sông Chảy. Bữa cơm thường có xôi, nhất là xôi ngũ sắc nhuộm từ lá cây vào dịp lễ tết, thịt lợn, gà đồi, cá hồ, cá suối, măng tươi hoặc măng chua, rau rừng theo mùa. Cá từ hồ Thác Bà được chế biến nhiều cách: nướng, kho, nấu chua, rán giòn. Bánh làm từ gạo nếp và lá rừng xuất hiện nhiều vào các dịp lễ.
Ở trung tâm xã Lục Yên có các quán cơm, quán phở, bún phục vụ người đi chợ và khách đi đường; bữa sáng trước giờ chợ đá là lúc các quán đông nhất. Ra các làng, gần như không có quán, bữa ăn là cơm nhà nơi bạn nghỉ, nên báo trước để chủ nhà chuẩn bị. Muốn thử món địa phương, cứ hỏi chủ nhà hôm nay có gì tươi, đừng gọi theo thực đơn kiểu thành phố.
Muốn mang quà về, bạn có thể tìm măng khô, gạo nếp, mật ong của các nhà quen, hoặc những thứ người dân tự làm bán ở chợ phiên. Hỏi rõ nguồn gốc, và tránh những sản phẩm từ động vật hoang dã hay cây rừng quý.
Đi Lục Yên an toàn và đúng mùa
Mùa mưa cẩn thận đường và lũ. Lục Yên nằm dọc sông Chảy và các suối nhỏ; mưa lớn kéo dài có thể gây ngập cục bộ, sạt taluy trên quốc lộ 70 và đường liên xã. Trước khi đi mùa mưa, xem dự báo thời tiết và hỏi người địa phương.
Tránh khu mỏ, bãi khai thác. Hố đào, bãi thải đá rất nguy hiểm, nhất là sau mưa. Khách tham quan không tự ý vào, kể cả khi thấy lối mở.
Giữ đồ cẩn thận ở chợ đông. Chợ đá buổi sáng đông người, không gian chật. Giữ ví, điện thoại gọn trong túi kín, đừng đặt đồ lên khay của người bán.
Mùa đẹp là mùa khô ráo. Mùa thu và đầu mùa đông trời thường khô, dễ đi, ruộng chín hoặc vừa gặt. Đầu xuân có hội làng; mùa hè xanh nhưng nắng nóng và có mưa giông.
Lái chậm trên đường có xe chở đá. Xe tải nặng chở đá và hàng hoá đi lại thường xuyên. Nhường đường ở đoạn hẹp, không vượt ở khúc cua khuất.
Câu hỏi thường gặp
Chợ đá Lục Yên ở đâu, họp lúc nào?
Chợ đá họp ở trung tâm thị trấn Yên Thế cũ, nay là xã Lục Yên thuộc tỉnh Lào Cai. Chợ thường đông nhất vào buổi sáng và vãn dần về trưa. Giờ giấc có thể thay đổi, nên hỏi người địa phương khi đến.
Đi chợ đá Lục Yên không mua có được không?
Được. Nhiều người đến chỉ để xem và tìm hiểu. Chỉ cần đứng xem lịch sự, hỏi han nhẹ nhàng, không cầm đá khi chưa được mời và nói rõ mình đang tìm hiểu nếu người bán mời mua.
Mua đá ở chợ Lục Yên có đảm bảo thật không?
Không có cách nào chắc chắn chỉ bằng mắt thường hay lời người bán. Với viên đá giá trị, cần kết quả của cơ sở kiểm định đá quý độc lập. Nếu mua làm kỷ niệm, hãy chọn món nhỏ với số tiền bạn chấp nhận được.
Lục Yên bây giờ thuộc xã nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Lục Yên không còn. Trung tâm Yên Thế cũ thuộc xã Lục Yên, vùng An Phú thuộc xã Mường Lai, ngoài ra có các xã Khánh Hòa, Lâm Thượng, Phúc Lợi, Tân Lĩnh, đều thuộc tỉnh Lào Cai mới.
Đi Lục Yên bằng đường nào?
Đường quen thuộc là quốc lộ 70 từ phía Yên Bình lên. Đường chủ yếu qua đồi thấp, không có đèo cao nhưng nhiều đoạn quanh co và xe tải chở đá. Nên đi ban ngày và kiểm tra tình trạng đường trước khi đi vào mùa mưa.
Có nên ghép Lục Yên với hồ Thác Bà không?
Rất nên. Hai nơi gần nhau và cùng nằm dọc sông Chảy. Một chuyến hai ngày gồm một ngày đi thuyền trên hồ và một buổi sáng chợ đá, một buổi chiều làng Tày là cách đi phổ biến và nhẹ nhàng.