Mùa mưa lũ ở vùng Yên Bái cũ thường kéo dài khoảng tháng năm đến tháng chín, có năm sang tháng mười, với nhiều đợt mưa lớn liên tiếp. Ba loại nguy hiểm chính là lũ quét, lũ ống ở các suối vùng cao (Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn), sạt lở đất trên đèo và taluy đường, và ngập lụt ven sông Hồng, sông Chảy ở vùng thấp.
Người đã sống ở đây lâu đều nhớ những trận lũ lớn; gần nhất, đợt mưa lũ do hoàn lưu bão Yagi tháng chín năm 2024 đã gây ngập sâu ven sông Hồng ở khu vực thành phố Yên Bái cũ và sạt lở ở nhiều nơi. Bài này dành cho cả khách đi chơi và người đang sống, làm việc ở đây: nhận biết dấu hiệu, việc nên làm trước, trong và sau mỗi đợt mưa lớn.
Vì sao vùng Yên Bái cũ dễ có lũ quét và sạt lở
Vùng Yên Bái cũ trải từ thung lũng sông Hồng lên tới các dãy núi cao phía tây. Ở vùng cao, sườn núi dốc, suối ngắn và hẹp, lớp đất phong hoá dày trên nền đá. Khi mưa lớn dồn dập trong thời gian ngắn, nước không kịp thấm, đổ xuống suối rất nhanh, cuốn theo đất đá, cây cối thành dòng lũ quét. Lũ quét có thể đến chỉ sau vài giờ mưa to, kể cả khi nơi bạn đứng mưa không lớn nhưng thượng nguồn đang mưa dữ dội.
Sạt lở xảy ra khi đất trên sườn dốc ngấm no nước, nặng thêm và mất độ bám. Đường đèo như quốc lộ 32 qua Khau Phạ, các đường lên bản vùng cao được mở bằng cách xẻ sườn núi, để lại những mái taluy dốc đứng; mùa mưa đây là nơi đất đá dễ đổ xuống nhất. Nhà ở ven taluy, dưới chân đồi hoặc ven suối cũng chịu nguy cơ tương tự.
Ở vùng thấp, lũ đến chậm hơn nhưng kéo dài. Mưa lớn trên lưu vực sông Hồng và sông Chảy làm nước dâng cao, tràn vào các khu dân cư ven sông. Hồ Thác Bà là hồ thủy điện lớn trên sông Chảy; khi có lũ lớn, việc điều tiết và xả nước được thực hiện theo quy trình vận hành, người dân hạ du cần theo dõi thông báo của chính quyền.
Ba loại nguy hiểm, nơi thường gặp và dấu hiệu
Bảng dưới không thay cho cảnh báo chính thức, nhưng giúp bạn biết phải để ý điều gì ở từng nơi.
| Loại | Thường gặp ở | Dấu hiệu cảnh báo | Việc làm ngay |
|---|---|---|---|
| Lũ quét, lũ ống | Suối, khe ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn, các bản ven suối | Mưa to kéo dài, nước suối dâng nhanh, đục ngầu, có cây củi trôi, tiếng ầm ầm từ thượng nguồn | Rời ngay khỏi bờ suối, lên chỗ cao; không băng qua suối, ngầm tràn |
| Sạt lở đất | Taluy đường đèo, nhà dưới chân đồi, sườn dốc mới san ủi | Đất nứt, cây nghiêng, đá lăn lả tả, nước rỉ đục từ chân dốc, tiếng răng rắc | Tránh xa vùng nứt, không dừng xe dưới taluy, báo chính quyền |
| Ngập lụt | Ven sông Hồng, sông Chảy ở vùng thấp, khu trũng trong phường xã | Nước sông lên nhanh, có thông báo báo động lũ | Kê cao tài sản, ngắt điện, di chuyển người già trẻ nhỏ theo hướng dẫn |
Điểm chung của cả ba: phần lớn thương vong xảy ra khi người dân hoặc người đi đường cố qua chỗ nước chảy xiết, cố quay lại lấy tài sản, hoặc dừng ở chỗ nguy hiểm để quan sát. Một quyết định rút lui sớm cứu được nhiều hơn mọi kỹ năng xử lý.
Đi lại mùa mưa: quy tắc cho người lái xe và khách du lịch
Xem bản tin thời tiết và cảnh báo trước khi đi. Theo dõi dự báo mưa lớn, cảnh báo lũ quét, sạt lở của cơ quan khí tượng thủy văn cho khu vực vùng núi phía bắc. Từ năm 2025, cảnh báo có thể ghi theo tỉnh Lào Cai và tên xã phường mới; nên biết nơi mình đến nay mang tên gì.
Không đi đèo khi đang mưa to hoặc ban đêm. Đèo Khau Phạ và nhiều đoạn quốc lộ 32, 37 mùa mưa có thể sạt bất ngờ. Ban đêm không nhìn thấy đất đá trên đường. Nếu mưa to, dừng ở thị trấn, khu dân cư gần nhất, chờ ngớt.
Không qua ngầm tràn, cầu tạm khi nước đang chảy xiết. Nước đục che mất mặt đường; chỉ một lớp nước chảy xiết vừa phải cũng đủ đẩy trôi xe máy, thậm chí ô tô. Quay đầu, chờ nước rút, dù phải đợi lâu.
Không dừng đỗ dưới taluy, ven suối. Muốn nghỉ hay chụp ảnh, chọn chỗ thoáng, xa vách đất và xa lòng suối. Đá lở có thể rơi mà không có tiếng báo trước.
Nghe theo lực lượng chốt chặn. Khi có điểm sạt, lực lượng chức năng thường chốt chặn, phân luồng. Đừng tìm đường tắt qua bản hay đường đất; những lối ấy mùa mưa thường nguy hiểm hơn.
Giữ lịch trình linh hoạt. Để trống ít nhất một ngày dự phòng, sẵn sàng đổi kế hoạch khi có cảnh báo. Thông báo cho người thân lộ trình và nơi nghỉ.
Gia đình sống ở vùng có nguy cơ: chuẩn bị trước mùa mưa
Với người sống ven suối, dưới chân đồi hoặc ven sông, việc chuẩn bị nên làm từ trước mùa mưa, không đợi đến khi có bão.
- Nhìn lại nơi ở: nhà có sát taluy, sát suối, trong vùng trũng không; sau nhà có vết nứt đất, cây nghiêng không. Nếu có, báo chính quyền thôn, xã để được kiểm tra.
- Biết điểm tránh trú: hỏi trước nơi tập trung, nhà kiên cố, trường học được chọn làm điểm sơ tán của thôn, phường; biết đường đi tới đó ban đêm.
- Chuẩn bị túi đồ khẩn cấp: giấy tờ tùy thân và giấy tờ nhà đất đựng trong túi chống nước, đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng đã sạc đầy, thuốc thường dùng, nước uống, đồ ăn khô cho vài ngày.
- Kê cao và chằng buộc: đồ điện, lương thực, giống cây, sổ sách để chỗ cao; chằng mái nhà, cửa, chuồng trại trước mùa giông.
- Thoả thuận trong gia đình: ai đưa người già, trẻ nhỏ đi; gặp nhau ở đâu nếu thất lạc; số liên lạc của người thân ghi ra giấy.
- Theo dõi thông báo: loa thôn, tin nhắn cảnh báo, bản tin của chính quyền xã phường; khi có lệnh sơ tán, đi ngay, không chần chừ.
Với gia súc, nên đưa trâu bò về chuồng ở chỗ cao khi có cảnh báo mưa lớn, không thả trâu ven suối. Nhiều thiệt hại về người từng xảy ra khi đi tìm, lùa gia súc lúc lũ về.
Khi lũ đến và sau lũ
Khi nước đang lên hoặc đất đang sạt, ưu tiên duy nhất là con người. Rời khỏi nơi nguy hiểm theo hướng lên cao, tránh đi dọc suối hay dọc chân taluy. Không quay lại lấy đồ. Ngắt cầu dao điện nếu kịp và an toàn. Nếu bị kẹt, tìm chỗ cao nhất, giữ điện thoại, tiết kiệm pin, gọi số cứu nạn 112 hoặc báo cho chính quyền, người thân vị trí của mình.
Sau lũ, nguy hiểm chưa hết. Nhà ngấm nước có thể nứt, đất sau nhà có thể tiếp tục sạt khi trời tạnh. Chỉ về nhà khi chính quyền cho phép; kiểm tra điện, tường, mái trước khi vào. Nguồn nước giếng, nước suối thường bị ô nhiễm, cần đun sôi, xử lý theo hướng dẫn y tế. Dọn bùn, phun khử trùng, đề phòng bệnh đường ruột, bệnh ngoài da và sốt xuất huyết.
Người ở nơi khác muốn giúp đỡ nên đi qua kênh của chính quyền địa phương, Mặt trận, Hội Chữ thập đỏ hoặc các tổ chức đáng tin cậy, hỏi rõ nhu cầu thực tế. Tự chở hàng lên vùng sạt lở khi đường chưa thông có thể làm tắc đường cứu hộ và đặt chính mình vào nguy hiểm.
Mùa mưa vẫn có mặt đẹp, nếu đi đúng lúc
Mùa mưa không có nghĩa là cả tháng mưa liền. Thường có những quãng nắng xen giữa các đợt mưa. Ruộng bậc thang Mù Cang Chải, Tú Lệ tháng bảy, tháng tám xanh mướt, núi rừng đầy nước, thác suối chảy mạnh. Người sống ở vùng thấp Yên Bái cũ quen với những buổi chiều mưa rào rồi tạnh, trời trong và mát.
Với khách đi chơi, mùa này hợp với người có lịch trình linh hoạt, không phải chạy theo ngày nghỉ cố định. Nên ở lâu ở một nơi thay vì di chuyển nhiều, đi đường chính, tránh các cung đường đất vào bản vùng cao, và không tắm suối, không tham gia hoạt động dưới nước khi nước đang lên.
Tháng chín là giai đoạn chuyển dần sang mùa lúa chín nhưng vẫn còn mưa bão; nhiều năm có những đợt mưa lớn đúng vào lúc khách đổ lên Mù Cang Chải. Theo dõi thời tiết sát ngày, đặt chỗ nghỉ có thể huỷ hoặc dời ngày là một cách tự bảo vệ hợp lý.
Thuê nhà, mua đất, mở homestay: nhìn nguy cơ thiên tai trước khi quyết
Hỏi lịch sử của chính mảnh đất. Người mới chuyển đến vùng Yên Bái cũ làm việc hay mở homestay thường bị cảnh đẹp ven suối, lưng đồi thu hút. Trước khi thuê hay mua, hỏi người già trong thôn: chỗ này đã từng ngập chưa, nước suối mùa lũ lên tới đâu, sườn đồi phía sau có từng sạt không. Ký ức của người địa phương thường chính xác hơn mọi tờ quảng cáo.
Xem bản đồ, khu vực cảnh báo của địa phương. Chính quyền các cấp có rà soát, khoanh vùng những khu dân cư có nguy cơ lũ quét, sạt lở, và nhiều nơi có kế hoạch di dời dân. Hỏi ủy ban xã, phường nơi định ở xem khu đất có nằm trong vùng cảnh báo hay không, và các quy định xây dựng liên quan.
Đừng san gạt, xẻ taluy tuỳ tiện. Nhiều vụ sạt lở bắt đầu từ việc san đất làm nhà, làm đường vào homestay, cắt chân đồi quá dốc mà không có kè, rãnh thoát nước. Công trình trên đất dốc cần người có chuyên môn thiết kế, tuân theo quy định hiện hành.
Tính chuyện khách lưu trú mùa mưa. Cơ sở đón khách ở vùng cao cần có phương án báo khách khi có cảnh báo, hướng dẫn khách không ra suối, chuẩn bị đèn, nước, lương thực dự phòng khi đường bị chia cắt vài ngày.
Những hiểu lầm khiến nhiều người gặp nạn
Hiểu lầm phổ biến nhất là "trời ở đây chỉ mưa nhỏ nên suối không lũ được". Lũ quét hình thành từ lượng mưa trên cả lưu vực phía trên; có khi chỗ bạn đứng chỉ mưa lất phất nhưng đầu nguồn mưa rất to. Nước suối đột ngột đục, có tiếng ầm, có củi rác trôi là phải rời bờ suối ngay.
Hiểu lầm thứ hai là "xe to thì qua được ngầm". Dòng nước xiết đủ sức đẩy trôi ô tô, nhất là khi nước ngập tới gầm xe; lòng đường dưới nước có thể đã bị khoét mất mà không nhìn thấy. Hiểu lầm thứ ba là "sạt rồi thì thôi, không sạt nữa": một điểm vừa sạt thường còn đất đá treo phía trên, có thể sạt tiếp, vì thế không đứng xem, không quay phim ở gần.
Hiểu lầm thứ tư là tin rằng mùa lũ chỉ là chuyện của vùng cao. Đợt mưa lũ tháng chín năm 2024 cho thấy khu vực đô thị ven sông Hồng ở trung tâm Yên Bái cũ cũng có thể ngập sâu, nhiều tuyến phố, chợ, nhà dân ngập nhiều ngày. Người ở vùng thấp cũng cần túi đồ khẩn cấp và biết đường đi tới chỗ cao.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy ở Yên Bái cũ hay có lũ quét?
Thường tập trung trong mùa mưa, khoảng tháng sáu đến tháng chín, khi có những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày. Nhưng lũ quét có thể xảy ra bất kỳ lúc nào có mưa to dồn dập, kể cả đầu hoặc cuối mùa. Cảnh báo thời tiết sát ngày quan trọng hơn mốc tháng.
Đi Mù Cang Chải mùa mưa có nguy hiểm không?
Có nguy cơ cao hơn mùa khô, chủ yếu ở đèo Khau Phạ và các đường vào bản. Nếu vẫn đi, nên đi ban ngày, theo dõi cảnh báo, không đi khi có dự báo mưa lớn, không qua ngầm tràn, không dừng dưới taluy và để trống ngày dự phòng.
Làm sao biết đường lên Mù Cang Chải đang bị sạt?
Có thể theo dõi thông báo của chính quyền địa phương, cơ quan quản lý đường bộ, các bản tin giao thông, và hỏi trực tiếp chỗ nghỉ, nhà xe khách đang chạy tuyến. Trên đường, nghe theo lực lượng chốt chặn, không tìm đường vòng khi chưa rõ tình trạng.
Số điện thoại cứu nạn khi gặp lũ là gì?
Số khẩn cấp chung 112 dùng cho tìm kiếm cứu nạn, 114 cho cứu hoả và cứu nạn cứu hộ, 115 cho cấp cứu y tế. Khi gọi, nói rõ vị trí theo tên thôn, xã, đoạn đường, số người cần giúp và tình trạng. Đồng thời báo cho chính quyền thôn xã nếu liên lạc được.
Hồ Thác Bà xả lũ có ảnh hưởng tới vùng nào?
Xả lũ ảnh hưởng chủ yếu tới vùng hạ du sông Chảy phía dưới đập. Việc xả được thông báo trước theo quy trình vận hành và chính quyền địa phương thông tin cho dân. Người sống, làm việc ven sông phía hạ du nên theo dõi thông báo và di chuyển khi được yêu cầu.
Sau lũ nên làm gì với nguồn nước sinh hoạt?
Coi như nguồn nước đã nhiễm bẩn cho tới khi được xử lý. Đun sôi nước uống, làm sạch và khử trùng giếng theo hướng dẫn của trạm y tế, không dùng nước đục để nấu ăn. Theo dõi sức khoẻ cả nhà, đi khám khi có tiêu chảy, sốt hoặc vết thương nhiễm trùng.