Sông Hồng đi vào vùng Yên Bái cũ từ phía Lào Cai cũ, chảy theo hướng tây bắc – đông nam qua vùng Văn Yên, Trấn Yên, qua trung tâm phường Yên Bái rồi xuống Phú Thọ; đoạn qua tỉnh cũ dài hơn trăm cây số. Đây là trục nước lớn nhất của vùng, mang phù sa đỏ, tạo nên những dải bãi bồi trồng ngô, chuối, sắn và là đường giao thương từ thời thuyền buồm ngược lên Lào Cai.
Với người sống ở đây, sông Hồng vừa là nguồn đất tốt vừa là nỗi lo mùa lũ. Bài này đi theo dòng sông từ thượng lưu xuống hạ lưu trong địa phận tỉnh cũ: hình dạng thung lũng, các ngòi đổ vào, những cây cầu nối hai bờ, các bến và đền ven sông, và những điều cần biết khi sống ven sông trong mùa mưa.
Một thung lũng hẹp kẹp giữa hai dãy núi
Khác với đoạn sông Hồng ở đồng bằng mở rộng mênh mông, đoạn qua Yên Bái cũ nằm trong một thung lũng hẹp, kẹp giữa dãy Con Voi ở phía đông bắc và các dãy núi thấp nối lên Hoàng Liên Sơn ở phía tây nam. Lòng sông vì thế không lan rộng mà uốn khúc trong một dải đất bằng hẹp, có chỗ chỉ vài trăm mét đã chạm chân đồi.
Thung lũng này là đường đứt gãy địa chất lớn của miền Bắc, được giới địa chất gọi là đới đứt gãy sông Hồng. Chính đường đứt gãy ấy quy định hướng chảy thẳng, ít khúc quanh lớn của sông trên một quãng dài. Người đứng trên đồi cao ở Văn Yên hay Trấn Yên nhìn xuống sẽ thấy dòng sông như một đường kẻ màu nâu đỏ chạy thẳng về phía chân trời, hai bên là những dải đồi song song.
Do thung lũng hẹp, đất bằng ven sông rất quý. Từ xưa, làng mạc, ruộng vườn và sau này là đường sắt, quốc lộ đều phải chen nhau trên cùng một dải đất ven sông. Đi dọc thung lũng sẽ thấy đường tàu, đường bộ, khu dân cư và bãi ngô nằm sát nhau, nhiều chỗ chỉ cách mép nước vài chục mét.
Đoạn sông theo vùng, nhìn theo xã phường mới
Có thể chia đoạn sông Hồng qua Yên Bái cũ thành ba quãng. Tên xã phường mới trong bảng chỉ để định hướng; ranh giới quãng sông là ước lệ.
| Quãng sông | Thuộc vùng nào của tỉnh cũ | Đặc điểm | Đời sống ven sông |
|---|---|---|---|
| Thượng (giáp Lào Cai cũ) | Phần trên của Văn Yên | Thung lũng hẹp, đồi sát sông, nhiều ngòi nhỏ đổ vào | Bãi ngô, chuối, sắn; đồi quế phía sau |
| Giữa | Phần dưới Văn Yên, Trấn Yên | Lòng sông mở hơn, bãi bồi dài, có các ngòi lớn như Ngòi Hút đổ vào | Làng ven sông đông hơn, bến đò cũ, đất bãi trồng màu |
| Hạ (quanh trung tâm cũ) | Phường Yên Bái, Nam Cường, Văn Phú, Âu Lâu và vùng giáp Phú Thọ | Sông rộng, có cầu lớn, kè bờ, đô thị sát sông | Bờ đô thị, đền ven sông, nơi lũ ảnh hưởng nhiều người nhất |
Điều đáng để ý là quãng hạ, nơi có đô thị trung tâm của tỉnh cũ, cũng là quãng mà mọi dòng nước từ thượng lưu và các ngòi dồn về. Khi mưa lớn kéo dài trên toàn lưu vực, mực nước ở quãng này lên cao nhất và ảnh hưởng tới nhiều hộ dân nhất.
Các ngòi đổ vào sông Hồng
Trên đoạn qua Yên Bái cũ, sông Hồng nhận nước của rất nhiều ngòi, suối từ hai bên dãy núi. Người địa phương quen dùng chữ "ngòi" cho những dòng suối lớn, có khi dài vài chục cây số. Ở phía Văn Yên có Ngòi Hút, Ngòi A; từ vùng Văn Chấn, Nghĩa Lộ có Ngòi Thia chảy qua cánh đồng Mường Lò rồi vòng về sông Hồng; quanh trung tâm cũ có thêm những ngòi nhỏ chảy qua các phường, xã.
Các ngòi này có chung một tính khí: mùa khô nước trong, cạn, lộ đá; mùa mưa lên nhanh và đục ngầu. Vì lưu vực của chúng là đồi núi dốc, nước mưa chỉ mất vài giờ để dồn xuống lòng ngòi. Khi nhiều ngòi cùng lên một lúc, nước sông Hồng ở hạ lưu dâng thêm, và nước sông dâng lại khiến các ngòi khó thoát ra, gây ngập ngược vào những vùng trũng ven ngòi.
Mỗi ngòi cũng là một trục cư trú và sản xuất riêng. Dọc Ngòi Hút có các bản làng của người Tày, Dao, Kinh, với ruộng lúa ven ngòi và đồi quế phía trên. Ngòi Thia là dòng nước nuôi cánh đồng Mường Lò của người Thái. Hiểu các ngòi giúp người đọc thấy sông Hồng ở Yên Bái cũ không chỉ là một dòng sông, mà là xương sống của cả một mạng lưới nước.
Bãi bồi, đất bãi và nghề ven sông
Mỗi mùa lũ, sông Hồng để lại một lớp phù sa mới trên những bãi thấp. Các bãi ven sông ở Văn Yên, Trấn Yên và quanh phường Yên Bái từ lâu được người dân trồng ngô, đậu, lạc, rau màu, chuối, mía. Đất bãi màu mỡ nhưng không ổn định: năm lũ lớn có thể cuốn trôi cả mùa màng hoặc bồi thêm cát, năm khác lại lở một đoạn bờ.
Người trồng màu trên bãi quen tính lịch theo nước: gieo khi nước rút sau mùa lũ, thu trước khi mùa mưa năm sau tới. Ai từng sống ven sông đều biết những năm "mất bãi", khi lũ về sớm hơn thường lệ. Một số hộ làm thêm nghề đánh cá sông, vớt củi trôi sau lũ, chở đò ngang ở những nơi chưa có cầu.
Khai thác cát sỏi trên sông là chuyện thường được nhắc trong đời sống ven sông. Việc khai thác có phép phục vụ xây dựng, nhưng khai thác quá mức hoặc trái phép làm lòng sông biến đổi, gây sạt lở bờ, ảnh hưởng tới nhà cửa và đất canh tác. Người dân ven sông thấy hiện tượng lạ ở bờ sông nên báo cho chính quyền xã, phường để được kiểm tra.
Cầu, bến và đền ven sông quanh trung tâm cũ
Quanh trung tâm tỉnh cũ, sông Hồng có nhiều cây cầu nối hai bờ. Cầu Yên Bái là cây cầu quen thuộc của nhiều thế hệ; về sau có thêm cầu Văn Phú và cầu Tuần Quán, giúp đô thị trải ra cả hai bờ và rút ngắn đường lên cao tốc. Ngược lên phía Văn Yên có cầu Mậu A. Trước khi có các cây cầu này, qua sông phải đi đò, và nhiều bến đò cũ vẫn còn tên trong trí nhớ người lớn tuổi.
Âu Lâu là một cái tên gắn với bến sông. Trong lịch sử địa phương, vùng Âu Lâu từng là nơi qua lại quan trọng bên sông Hồng; ngày nay tên Âu Lâu còn lại trong tên phường mới sau sắp xếp. Đọc tài liệu lịch sử nói về "bến Âu Lâu", người đọc nên hiểu đó là vùng ven sông phía hữu ngạn quanh trung tâm cũ.
Ven sông còn các đền thờ gắn với dòng nước. Đền Tuần Quán nằm bên bờ sông Hồng trong khu vực đô thị trung tâm cũ, là di tích quen thuộc, mỗi dịp lễ hội đông người về. Ngược lên vùng Văn Yên có đền Đông Cuông, một di tích lớn gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu vùng ven sông. Các đền ven sông Hồng được xây ở chỗ cao, nhìn ra dòng nước, cho thấy từ xưa người dân đã rất để ý tới thế đất và mực nước.
Đường sông xưa: thuyền ngược Lào Cai, hàng xuôi Phú Thọ
Trước khi có đường sắt đầu thế kỷ hai mươi và trước khi đường bộ được mở rộng, sông Hồng là con đường chính nối miền xuôi với vùng biên Lào Cai. Thuyền gỗ ngược dòng chở muối, vải, đồ sắt lên miền núi; xuôi dòng chở lâm sản, quế, gỗ, chè, sản vật của vùng cao về đồng bằng. Đoạn qua Yên Bái là quãng giữa của hành trình ấy, nơi thuyền dừng nghỉ, đổi hàng, lấy thêm người kéo thuyền qua những đoạn nước xiết.
Ngược dòng sông Hồng mùa nước lớn rất vất vả. Thuyền phải đi sát bờ, có đoạn người kéo dây trên bờ, có đoạn chống sào. Chính vì thế ven sông hình thành nhiều bến, nhiều chợ ven sông, và các làng có nghề phục vụ thuyền bè. Một phần hình hài của đô thị trung tâm cũ cũng bắt nguồn từ chức năng bến sông ấy.
Khi đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy dọc thung lũng, hàng hoá dần chuyển sang tàu hoả, và sau này là ô tô trên quốc lộ, cao tốc. Đường sông suy giảm, nhiều bến chỉ còn là đò ngang. Nhưng việc đường sắt, đường bộ đều đi men theo sông cho thấy thung lũng sông Hồng vẫn là hành lang giao thông tự nhiên duy nhất xuyên qua vùng núi này.
Mùa lũ sông Hồng: những gì người ven sông đã trải qua
Lũ sông Hồng ở Yên Bái cũ thường xuất hiện trong mùa mưa, khi mưa lớn diện rộng trên thượng lưu cộng với mưa tại chỗ. Đỉnh lũ có thể đến chỉ sau một hai ngày mưa to. Nhiều đợt lũ lịch sử đã ghi dấu trong trí nhớ người dân, và gần đây nhất là trận lũ tháng 9 năm 2024 sau bão Yagi, khi nước sông Hồng dâng cao, ngập nhiều tuyến phố và khu dân cư ven sông ở trung tâm cũ, nhiều nơi người dân phải sơ tán.
Sau mỗi trận lũ lớn, câu hỏi được đặt ra là nước lên đến đâu. Nhiều gia đình ven sông đánh dấu mực nước trên tường nhà, trên cột điện, để lần sau biết khi nào cần chuyển đồ đạc. Đó là cách nhớ rất thực tế, giúp mỗi khu dân cư tự đo được mức nguy hiểm khi nghe bản tin dự báo.
Lũ sông Hồng ở đây chịu ảnh hưởng của mưa trên toàn lưu vực, kể cả phần thượng nguồn ngoài lãnh thổ, cũng như vận hành các hồ chứa trên lưu vực. Vì vậy dự báo lũ cho đoạn sông qua Yên Bái cũ do cơ quan khí tượng thủy văn đưa ra là nguồn tin cần theo dõi, không nên chỉ nhìn trời ở địa phương mà đoán.
Sống ven sông Hồng: mấy nguyên tắc thực tế
Biết cao độ nơi mình ở. Nhà nằm thấp hay cao so với mặt đường, so với mực nước trận lũ năm 2024 là thông tin quan trọng nhất. Hỏi hàng xóm lâu năm và tổ dân phố sẽ có câu trả lời cụ thể hơn mọi bản đồ.
Theo dõi bản tin lũ và thông báo của phường, xã. Trong mùa mưa, nên theo dõi bản tin dự báo của cơ quan khí tượng và thông báo của chính quyền địa phương về sơ tán, cấm đường, cấm đò. Mức nước báo động cụ thể thay đổi theo từng đợt, cần đọc thông báo hiện hành.
Không ra sông khi nước lên. Vớt củi, đánh cá khi lũ đang lên là nguyên nhân nhiều vụ đuối nước đáng tiếc. Dòng chảy mùa lũ rất xiết, nước đục che hết vật cản.
Cẩn thận với bờ sông đang lở. Sau lũ, bờ sông ở nhiều đoạn bị khoét chân, nhìn bên trên vẫn chắc nhưng có thể sụp. Không dựng nhà, chuồng trại, để xe sát mép bờ mới lở.
Mua, thuê nhà ven sông cần hỏi kỹ. Trước khi mua đất hay thuê nhà ven sông, hỏi chính quyền về quy hoạch hành lang bảo vệ sông, đê kè, khu vực có nguy cơ sạt lở. Thông tin này thay đổi theo quy hoạch, cần kiểm ở thời điểm giao dịch.
Câu hỏi thường gặp
Sông Hồng chảy qua những xã phường nào của vùng Yên Bái cũ?
Sông Hồng chảy qua vùng Văn Yên, Trấn Yên và đô thị trung tâm cũ, nay thuộc nhiều xã, phường mới của tỉnh Lào Cai như phường Yên Bái, Nam Cường, Văn Phú, Âu Lâu và các xã ven sông phía Văn Yên, Trấn Yên. Danh sách đầy đủ nên tra trong văn bản sắp xếp đơn vị hành chính.
Vì sao nước sông Hồng ở Yên Bái có màu đỏ nâu?
Màu nâu đỏ đến từ phù sa: đất feralit đỏ vàng bị rửa trôi từ sườn núi trên toàn lưu vực theo nước mưa chảy về sông. Mùa mưa nước đục và đỏ hơn hẳn; mùa khô lượng phù sa giảm, nước bớt đục. Chính lượng phù sa này bồi đắp các bãi ven sông.
Trận lũ năm 2024 ảnh hưởng thế nào tới trung tâm Yên Bái cũ?
Sau bão Yagi tháng 9 năm 2024, mưa lớn khiến nước sông Hồng dâng cao, ngập nhiều tuyến phố và khu dân cư ven sông ở trung tâm cũ, nhiều hộ phải sơ tán, đồng thời nhiều nơi trong tỉnh cũ bị sạt lở. Mức ngập cụ thể từng khu dân cư nên hỏi chính quyền phường và người dân tại chỗ.
Có thể đi thuyền trên sông Hồng đoạn qua Yên Bái cũ không?
Ngày nay giao thông thủy trên đoạn sông này không còn quan trọng như thời trước, phần lớn người dân dùng đường bộ, đường sắt và các cây cầu. Đò ngang vẫn còn ở một vài nơi chưa thuận đường. Đi đò cần mặc áo phao và tránh đi khi nước lên hoặc có giông.
Đới đứt gãy sông Hồng có làm vùng Yên Bái cũ hay động đất không?
Đới đứt gãy sông Hồng là cấu trúc địa chất lớn, các nhà địa chất xếp vào nhóm đứt gãy có thể sinh động đất. Tuy vậy, động đất mạnh gây thiệt hại ở vùng này hiếm gặp. Người dân nên biết điều này như một thông tin địa lý, còn quy định chống động đất cho công trình thì theo tiêu chuẩn xây dựng hiện hành.
Ngòi là gì, khác suối thế nào?
Ngòi là cách gọi phổ biến ở vùng Yên Bái cũ và trung du phía Bắc cho những dòng suối lớn, có lưu vực rộng, chảy vào sông chính. Ví dụ Ngòi Thia, Ngòi Hút đều dài và có nhiều suối nhánh. Về bản chất ngòi vẫn là suối lớn, chỉ khác nhau ở tên gọi địa phương.