Lũ quét và sạt lở đất là hai loại thiên tai nguy hiểm nhất ở vùng Yên Bái cũ, vì địa hình đồi núi dốc, lớp đất dày dễ ngấm nước và mưa thường dồn dập trong thời gian ngắn. Trận mưa lớn sau bão Yagi tháng 9 năm 2024 gây lũ, ngập và sạt lở trên diện rộng, từ trung tâm cũ ven sông Hồng tới Văn Yên, Lục Yên, Yên Bình và nhiều xã vùng cao; trước đó các xã vùng cao Mù Cang Chải, Văn Chấn cũng đã nhiều lần chịu lũ quét.
Bài này không nhằm gây hoang mang mà giúp người sống, làm việc ở đây hiểu cơ chế của lũ quét và sạt lở, nhận biết dấu hiệu báo trước, biết vùng nào cần cảnh giác hơn, và chuẩn bị những gì trước mỗi mùa mưa. Hướng dẫn cụ thể khi có thiên tai luôn theo chỉ đạo của chính quyền xã, phường và cơ quan phòng chống thiên tai.
Lũ quét khác lũ thường thế nào
Lũ thường trên sông lớn như sông Hồng lên tương đối chậm, có thể dự báo trước một vài ngày, nước dâng dần. Lũ quét thì khác: xảy ra trên các suối nhỏ, khe núi có độ dốc lớn, nước dâng rất nhanh trong vài chục phút đến vài giờ, mang theo đất, đá, cây cối, có sức tàn phá rất lớn rồi rút cũng nhanh. Lũ quét thường xảy ra vào ban đêm hoặc khi mưa rất to kéo dài nhiều giờ.
Lũ quét hình thành khi mưa lớn tập trung trên một lưu vực nhỏ và dốc. Nước không kịp thấm xuống đất, chảy tràn trên sườn, dồn vào khe suối. Nếu dọc đường có đất đá sạt xuống tạo thành đập tạm, nước bị chặn lại rồi đột ngột phá vỡ, sức lũ càng mạnh. Đây là lý do có những trận lũ quét ập đến khi mưa ở bản đã ngớt, vì mưa ở thượng nguồn vẫn đang dồn xuống.
Ở vùng Yên Bái cũ, các xã vùng cao Mù Cang Chải, Trạm Tấu, vùng cao Văn Chấn và các thung lũng hẹp ở Văn Yên, Lục Yên là nơi có nhiều suối dốc, dễ hình thành lũ quét. Năm 2017 và năm 2023, nhiều bản ở vùng Văn Chấn, Mù Cang Chải đã chịu lũ quét gây thiệt hại về người và tài sản, để lại những bài học đau xót.
Sạt lở đất: vì sao đồi núi ở đây dễ trượt
Phần lớn đồi núi vùng Yên Bái cũ phủ lớp đất feralit dày phát triển trên đá phiến, đá biến chất đã phong hoá. Khi khô, lớp đất khá chắc; khi mưa kéo dài nhiều ngày, đất ngấm nước, nặng thêm và mất độ kết dính. Đến một lúc, khối đất trên sườn dốc không giữ được nữa và trượt xuống.
Con người làm tăng nguy cơ sạt lở theo nhiều cách: bạt taluy dựng đứng để làm nhà, làm đường; đổ đất thải lên sườn dốc; khai thác rừng trắng trên đồi dốc; dẫn nước không đúng cách khiến nước ngấm vào chân taluy. Nhiều vụ sạt lở nhà dân ở vùng thấp xảy ra ngay sau nhà, nơi taluy được bạt để lấy mặt bằng.
Trong đợt mưa sau bão Yagi năm 2024, nhiều vụ sạt lở lớn xảy ra ở các địa phương của Yên Bái cũ, có nơi vùi lấp nhà dân, làm hư hỏng nhiều tuyến đường. Sau đợt này, chính quyền địa phương rà soát các điểm có nguy cơ sạt lở cao và bố trí di dời, tái định cư cho nhiều hộ. Người dân nên tìm hiểu nơi mình ở có nằm trong danh sách điểm nguy cơ hay không.
Dấu hiệu báo trước cần nhận biết
Thiên tai thường có dấu hiệu báo trước. Bảng dưới tổng hợp các dấu hiệu phổ biến mà cơ quan phòng chống thiên tai thường hướng dẫn; thấy dấu hiệu là cần rời khỏi nơi nguy hiểm và báo cho chính quyền.
| Loại thiên tai | Dấu hiệu | Việc cần làm ngay |
|---|---|---|
| Lũ quét | Mưa rất to kéo dài nhiều giờ; nước suối đục ngầu đột ngột, có cành cây, rác trôi; tiếng ầm ầm từ thượng nguồn; nước suối bỗng cạn bất thường khi đang mưa | Rời xa suối, lên chỗ cao ngay; không cố qua suối, qua ngầm; báo cho các hộ xung quanh |
| Sạt lở đất | Vết nứt mới trên sườn đồi, mặt đất, tường nhà; cây cối nghiêng bất thường; nước rỉ ra từ chân taluy, nước đục; đá lăn, đất chảy nhỏ; tiếng răng rắc trong đất | Rời khỏi nhà, khu vực có dấu hiệu; không quay lại lấy đồ; báo chính quyền |
| Ngập lụt ven sông | Mực nước sông lên nhanh; thông báo xả lũ của hồ chứa; cảnh báo của cơ quan khí tượng | Chuyển người và tài sản lên cao; theo hướng dẫn sơ tán |
Dấu hiệu "nước suối bỗng cạn khi đang mưa" thường bị bỏ qua nhưng rất nguy hiểm: có thể phía trên đã có đất đá chặn dòng, và khi khối chặn vỡ, lũ sẽ ập xuống với sức rất mạnh.
Những bài học từ các trận thiên tai gần đây
Sau mỗi trận thiên tai lớn, có một số bài học lặp lại. Thứ nhất, nhiều thương vong xảy ra khi người dân ở lại nhà hoặc quay lại lấy đồ trong lúc nguy hiểm. Thứ hai, nhiều ngôi nhà bị sạt lở là những ngôi nhà dựng sát taluy bạt dựng đứng hoặc sát mép suối. Thứ ba, những nơi được cảnh báo sớm, sơ tán sớm thường giảm thiệt hại về người rất rõ.
Trận mưa lũ năm 2024 cũng cho thấy thiên tai không chỉ đe doạ vùng cao. Trung tâm đô thị ven sông Hồng bị ngập sâu, nhiều tuyến phố chìm trong nước, hàng nghìn hộ phải sơ tán. Người ở thành phố cũng cần có phương án cho gia đình, không nên nghĩ lũ chỉ là chuyện của vùng núi.
Sau các trận thiên tai, chính quyền thường rà soát lại các điểm nguy cơ, bố trí khu tái định cư và kiên cố hoá một số tuyến đường, bờ suối. Việc người dân hợp tác di dời khỏi vùng nguy hiểm, dù khó khăn trước mắt, là cách giảm rủi ro lâu dài hiệu quả nhất.
Một bài học khác là vai trò của thông tin. Ở nhiều bản vùng cao, sóng điện thoại yếu, mất điện khi mưa bão, nên loa của bản, người đi báo tin từng nhà vẫn là kênh cảnh báo quan trọng. Mỗi bản, mỗi tổ dân phố nên có người được giao theo dõi mưa, mực nước suối và báo động sớm cho cả cộng đồng.
Vùng nào cần cảnh giác hơn
Mọi xã vùng Yên Bái cũ đều có thể chịu thiên tai, nhưng mức độ và loại khác nhau. Các xã vùng cao như Mù Cang Chải, Púng Luông, Khao Mang, Lao Chải, Trạm Tấu, Tà Xi Láng có nhiều suối dốc, bản làng ven suối và đường đèo, nguy cơ lũ quét và sạt lở đường cao. Thung lũng Văn Yên, Lục Yên với nhiều đồi đất bị khai thác, nhà dựng sát taluy cũng có nhiều điểm sạt lở.
Vùng ven sông Hồng quanh trung tâm cũ, vùng hạ du hồ Thác Bà chủ yếu chịu ngập lụt khi sông lên hoặc hồ xả lũ. Vùng ven hồ Thác Bà ít chịu lũ quét nhưng có sạt lở bờ hồ và sạt lở đồi quanh khu dân cư. Lòng chảo Mường Lò ít dốc nhưng các suối nhánh đổ vào lòng chảo có thể gây ngập cục bộ khi mưa lớn.
Danh sách điểm nguy cơ cụ thể do chính quyền và cơ quan chuyên môn lập, cập nhật sau mỗi mùa mưa, có thể có bản đồ phân vùng nguy cơ. Đây là thông tin nên hỏi khi mua đất, thuê nhà, mở cơ sở kinh doanh ở vùng núi. Đừng chỉ nhìn cảnh đẹp mà quên hỏi nơi đó đã từng sạt, từng ngập chưa.
Với người kinh doanh, nhất là homestay, trang trại, xưởng chế biến ở vùng núi, rủi ro thiên tai cần tính vào kế hoạch ngay từ đầu: vị trí xây dựng, đường thoát hiểm, phương án đóng cửa tạm khi có cảnh báo, và cách liên lạc với khách khi mất điện, mất sóng.
Chuẩn bị trước mùa mưa: danh sách cho mỗi hộ
Mùa mưa ở vùng Yên Bái cũ thường tập trung vào khoảng giữa năm, có năm kéo sang đầu thu. Trước mùa mưa, mỗi hộ có thể tự rà soát theo các bước sau:
- Quan sát nhà và khu vực quanh nhà: taluy sau nhà, sườn đồi trên cao, suối gần nhà có dấu hiệu nứt, lún, xói lở không. Ghi lại, chụp ảnh để so sánh qua từng đợt mưa.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà, không để nước mưa chảy tràn xuống chân taluy hay ngấm vào móng nhà.
- Biết nơi tránh trú an toàn gần nhà: nhà văn hoá, trường học, nhà người thân ở chỗ cao, xa suối và xa sườn dốc. Thống nhất với cả gia đình điểm hẹn nếu phải rời nhà gấp.
- Chuẩn bị túi đồ khẩn cấp: giấy tờ quan trọng bọc nilon, đèn pin, pin dự phòng, sạc điện thoại, thuốc thiết yếu, nước uống, lương khô, áo mưa.
- Lưu số điện thoại và kênh liên lạc của trưởng bản, tổ dân phố, chính quyền xã, phường; tham gia các nhóm thông báo của địa phương để nhận cảnh báo kịp thời.
- Khi có cảnh báo mưa lớn, chủ động đưa người già, trẻ nhỏ, người ốm sang nơi an toàn trước; không chờ đến khi nước lên hay đất sạt mới di chuyển.
Những bước này không tốn kém nhưng đã cứu nhiều người ở vùng núi. Điều quan trọng nhất là không chủ quan: không ở lại nhà khi đã có lệnh sơ tán, không quay lại lấy tài sản khi khu vực đang nguy hiểm.
Sau thiên tai: những việc nên và không nên
Chờ thông báo an toàn mới quay về. Sau lũ hay sạt lở, đất vẫn có thể tiếp tục trượt, nhà có thể đã bị hư móng. Chỉ quay về khi chính quyền thông báo khu vực đã an toàn.
Không đi qua vùng sạt lở, ngầm tràn. Đường vừa thông sau sạt lở vẫn tiềm ẩn đất đá rơi. Đi qua nhanh, không dừng đỗ dưới taluy, không đi khi trời còn mưa lớn.
Giữ vệ sinh nước và thực phẩm. Nước sau lũ dễ nhiễm bẩn; đun sôi nước uống, vệ sinh bể chứa, không dùng thực phẩm đã ngâm nước lũ.
Ghi nhận thiệt hại. Chụp ảnh, ghi lại thiệt hại về nhà cửa, cây trồng, vật nuôi và báo với chính quyền xã để được xem xét hỗ trợ theo quy định hiện hành.
Kiểm tra nhà trước khi ở lại. Nhà bị ngập lâu hoặc nằm gần điểm sạt có thể bị lún móng, nứt tường, hở điện. Ngắt cầu dao trước khi vào, quan sát vết nứt mới, nhờ thợ hoặc cán bộ có chuyên môn xem giúp nếu thấy tường, nền thay đổi so với trước.
Câu hỏi thường gặp
Bão Yagi năm 2024 ảnh hưởng thế nào tới Yên Bái cũ?
Mưa lớn do bão Yagi và hoàn lưu vào tháng 9 năm 2024 gây ngập nặng ở trung tâm cũ ven sông Hồng, sạt lở và lũ ở nhiều địa phương như Văn Yên, Lục Yên, Yên Bình, Trấn Yên và các xã vùng cao, gây thiệt hại lớn về người, nhà cửa, đường sá. Số liệu chính thức do cơ quan chức năng tổng hợp.
Lũ quét thường xảy ra vào thời gian nào trong năm?
Lũ quét ở vùng núi phía Bắc thường xảy ra trong mùa mưa, khoảng giữa năm, khi có mưa lớn tập trung do áp thấp, bão hoặc các hệ thống thời tiết gây mưa. Tuy vậy, lũ quét có thể xảy ra bất cứ khi nào có mưa rất lớn trên lưu vực nhỏ, nên luôn cần theo dõi cảnh báo.
Làm sao biết nhà mình có nằm trong vùng nguy cơ sạt lở không?
Nên hỏi chính quyền xã, phường hoặc tổ dân phố về danh sách điểm nguy cơ sạt lở, lũ quét đã được rà soát. Tự quan sát taluy, sườn đồi quanh nhà có vết nứt, nước rỉ, cây nghiêng không. Khi xây nhà mới, không bạt taluy dựng đứng và nên hỏi ý kiến người có chuyên môn.
Đang lái xe trên đường đèo khi mưa lớn thì nên làm gì?
Giảm tốc độ, quan sát kỹ vách núi phía trên và mép đường phía vực. Không dừng đỗ dưới taluy cao, không cố vượt qua đoạn có đất đá đang rơi hay nước chảy qua ngầm. Nếu mưa quá lớn, tìm nơi an toàn như khu dân cư, trạm dừng để chờ mưa ngớt và theo dõi thông báo đường.
Hồ Thác Bà xả lũ có gây lũ quét không?
Xả lũ hồ Thác Bà làm nước sông Chảy phía hạ du dâng lên, có thể gây ngập ven sông, nhưng đó không phải lũ quét theo nghĩa lũ trên suối dốc. Việc xả lũ được thông báo trước theo quy trình, người dân hạ du cần theo dõi và làm theo hướng dẫn của chính quyền.
Có nên dựng homestay sát suối ở vùng cao không?
Dựng cơ sở sát suối vùng cao có nguy cơ cao vì lũ quét có thể ập đến rất nhanh. Trước khi xây, nên hỏi chính quyền về vùng nguy cơ, quy định hành lang bảo vệ suối, chọn vị trí cao hơn mức lũ lịch sử và có đường thoát hiểm lên chỗ cao cho khách.