Xoè là điệu múa tập thể của người Thái, trong đó mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn, chuyển động theo nhịp trống, chiêng, khèn. Tháng 12/2021, "Nghệ thuật Xoè Thái" của cộng đồng người Thái ở Yên Bái, Sơn La, Lai Châu và Điện Biên được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, và Mường Lò là một trong những vùng được nhắc đến nhiều nhất.
Với người Thái, xoè không chỉ là tiết mục biểu diễn. Xoè có trong ngày mừng nhà mới, đám cưới, lễ mừng cơm mới, ngày hội của bản; xoè là cách mời khách, cách người già dạy người trẻ, cách cả bản cùng vui sau mùa gặt. Câu người Thái hay nói có ý: không có xoè thì cây lúa không trổ bông, con gái con trai không nên vợ nên chồng.
Bài này giải thích những gì bạn sẽ thấy trong một vòng xoè ở Mường Lò, các điệu xoè cổ mà nghệ nhân nhắc đến, nhạc cụ đi kèm và cách tham gia mà không làm hỏng cuộc vui của chủ nhà.
Xoè vòng: điệu múa của cả cộng đồng
Dạng xoè phổ biến nhất là xoè vòng. Người tham gia nắm tay nhau thành vòng tròn, có khi hai ba vòng lồng nhau quanh đống lửa hoặc giữa sân nhà văn hoá. Bước chân đơn giản: tiến, lùi, nhún theo nhịp, tay đung đưa nhẹ lên xuống. Vòng chuyển động chậm theo một chiều, ai muốn vào thì nắm tay người bên cạnh, ai mỏi thì buông tay ra ngồi nghỉ.
Chính sự đơn giản ấy làm nên sức sống của xoè vòng. Không cần tập, không phân biệt già trẻ, giàu nghèo, người Thái hay người dân tộc khác, khách quen hay khách lạ. Vòng xoè là hình ảnh của cộng đồng: tay nắm tay, ai cũng đứng ngang hàng, nhịp chân chung một nhịp. Nhiều người giải thích việc UNESCO ghi danh xoè chính vì giá trị gắn kết này.
Trong một đêm vui ở bản, xoè vòng thường mở đầu và kết thúc cuộc vui, ở giữa là các tiết mục xoè biểu diễn, hát khắp, uống rượu cần. Đến khuya, khi khách đã mệt, vòng xoè thu nhỏ lại, chỉ còn người trong bản xoè chậm và hát với nhau. Đó là lúc thấy rõ nhất xoè thuộc về ai.
Các điệu xoè cổ mà nghệ nhân Mường Lò nhắc tới
Sáu điệu xoè cổ. Các nghệ nhân Mường Lò thường kể có sáu điệu xoè cổ được truyền lại, mỗi điệu một tình huống và một ý nghĩa. Tên gọi bằng tiếng Thái có nhiều cách phiên âm, nên giữa các tài liệu có chênh lệch nhỏ; dưới đây là những điệu được nhắc nhiều nhất theo ý nghĩa.
Nâng khăn mời rượu. Người múa cầm khăn, nâng lên trước ngực như nâng chén rượu mời khách. Đây là điệu mở đầu của nhiều cuộc vui, thể hiện lòng hiếu khách của chủ nhà.
Xoè vòng tròn và xoè vòng vỗ tay. Hai dạng gần nhau của xoè vòng: một dạng tay nắm tay, một dạng buông tay vỗ theo nhịp. Đây là những điệu mà khách được mời vào cùng.
Xoè tiến lùi và xoè đi chéo. Hàng người múa tiến lên, lùi xuống hoặc đổi chỗ theo đường chéo, tạo đội hình thay đổi liên tục. Những điệu này cần tập và thường do đội văn nghệ bản biểu diễn.
Xoè tung khăn. Người múa dùng khăn làm đạo cụ, tung, vẫy, phất theo nhịp. Từ những điệu cổ như thế, các đội văn nghệ phát triển thêm xoè quạt, xoè nón, xoè hoa cho sân khấu.
Nhạc cụ và lời ca đi cùng vòng xoè
Nhịp xoè do trống, chiêng, chũm choẹ giữ. Trống to đặt ở góc sân, người đánh thường là đàn ông lớn tuổi trong bản; chiêng đánh xen, tạo nhịp đều cho bước chân. Trên nền nhịp ấy, tiếng khèn bè, tiếng pí (sáo) và đàn tính tẩu, cây đàn làm bằng quả bầu khô, dẫn giai điệu.
Xoè còn đi cùng khắp, lối hát truyền thống của người Thái. Lời khắp có thể là lời chào khách, lời mời rượu, lời kể chuyện mùa màng hay giao duyên giữa trai gái. Nhiều nghệ nhân Mường Lò vừa xoè vừa ứng tác lời khắp tại chỗ, nên mỗi đêm xoè có một chút khác nhau.
Ngày nay, nhiều nơi dùng loa phát nhạc thay cho dàn trống chiêng. Điều này tiện cho đội văn nghệ, nhưng các nghệ nhân vẫn nhắc rằng xoè cổ phải theo trống chiêng thật, vì nhịp trống của người đánh sống động hơn nhạc thu sẵn. Nếu có dịp xem xoè với dàn nhạc cụ thật ở một lễ hội của bản, bạn sẽ cảm được sự khác biệt.
Xoè trong đời sống: dịp nào thì xoè
Ngày trước, người Thái xoè trong những dịp vui của cộng đồng: mừng nhà mới, cưới hỏi, mừng được mùa, đón khách quý, lễ hội đầu xuân của bản mường. Xoè thường diễn ra sau phần nghi lễ, khi mâm cỗ đã dọn và rượu đã rót. Người ta không xoè trong tang lễ hay những ngày có việc buồn.
Ngày nay, xoè có mặt thêm ở các lễ hội văn hoá do địa phương tổ chức, các đêm văn nghệ phục vụ khách ở homestay, sân khấu trong những sự kiện lớn của tỉnh. Mường Lò từng tổ chức những màn xoè đồng diễn với rất đông người tham gia, như một cách khẳng định xoè là của cả cộng đồng.
Ở trường học vùng Mường Lò, nhiều nơi đưa xoè vào giờ sinh hoạt, ngoại khoá. Các câu lạc bộ xoè của bản luyện tập buổi tối sau giờ làm đồng. Chính những sinh hoạt đều đặn ấy, chứ không phải các buổi diễn lớn, mới là thứ giữ cho xoè sống, và cũng là điều hồ sơ di sản nhấn mạnh khi nói về vai trò của cộng đồng.
Xoè trong đám cưới và ngày mừng nhà mới
Muốn thấy xoè gắn với đời sống ra sao, không gì bằng một đám cưới Thái ở Mường Lò. Sau phần lễ đón dâu, trình tổ tiên và mâm cỗ, sân nhà hoặc khoảng đất trống trước nhà sàn trở thành sân xoè. Họ nhà trai, họ nhà gái, hàng xóm, bạn bè của cô dâu chú rể nắm tay nhau thành vòng; đôi vợ chồng mới cũng bước vào vòng, được mọi người chúc bằng lời khắp.
Ngày mừng nhà mới cũng vậy. Khi gian nhà sàn mới dựng xong, chủ nhà làm lễ báo tổ tiên, mời họ hàng, cả bản đến ăn mừng. Tối đến, trên sàn nhà mới hoặc dưới sân, vòng xoè quây lại. Người Thái quan niệm sàn nhà mới có nhiều người xoè, nhiều tiếng cười thì ngôi nhà ấm cúng, gia đình làm ăn thuận hoà.
Nếu bạn ở homestay mà gặp đúng dịp bản có đám cưới hay mừng nhà mới, chủ nhà có thể rủ đi cùng. Đó là lời mời quý, nên mặc lịch sự, mang theo một món quà nhỏ hoặc phong bì mừng theo gợi ý của chủ nhà, và để chủ nhà dẫn đường trong suốt buổi.
Những hiểu lầm hay gặp về xoè
Vì xoè nổi tiếng, có không ít cách hiểu chưa đúng lan trên mạng và trong các chương trình du lịch:
- "Xoè là múa của con gái." Trong các tiết mục biểu diễn, đội xoè thường là các cô gái, nhưng xoè vòng là của mọi người. Đàn ông Thái vừa đánh trống, vừa xoè, vừa hát khắp; người già cũng vào vòng.
- "Xoè quạt, xoè nón là xoè cổ." Những điệu xoè dùng quạt, nón, hoa phần nhiều được dàn dựng sau này cho sân khấu. Chúng đẹp và có giá trị riêng, nhưng không phải là các điệu xoè cổ mà nghệ nhân truyền lại.
- "Ở đâu có người Thái thì xoè giống nhau." Xoè Mường Lò, xoè Mường Lay, xoè Mai Sơn, xoè Thuận Châu có nét chung nhưng khác nhau ở nhịp, động tác tay, cách cầm khăn. Người trong nghề nhìn vài bước là đoán được vùng.
- "Xoè chỉ để mua vui." Xoè gắn với các nghi lễ cộng đồng và chu kỳ mùa màng; nó là cách người Thái thể hiện sự gắn bó, chào đón và chúc phúc, không chỉ là trò giải trí.
Hiểu đúng những điểm này giúp bạn xem xoè với con mắt khác, và cũng giúp bạn không vô tình nói điều khiến người trong bản phật lòng khi trò chuyện.
Vào vòng xoè cho đúng cách
Nếu được mời xoè ở một bản Thái, vài điều sau giúp bạn hoà vào cuộc vui mà không làm phiền chủ nhà:
- Chờ được mời hoặc thấy vòng xoè mở rộng cho khách. Đừng tự xen vào giữa đội văn nghệ đang biểu diễn.
- Vào vòng bằng cách nắm tay hai người đứng cạnh, đứng sau một người thạo để nhìn bước chân. Tay nắm nhẹ, không giật.
- Bước theo nhịp trống, nhún nhẹ, đừng cố "múa đẹp" khác người. Vòng xoè đẹp vì đều, không vì ai nổi bật.
- Muốn nghỉ thì buông tay, bước lùi ra khỏi vòng, đừng kéo người bên cạnh theo.
- Không vừa xoè vừa giơ điện thoại quay; nhờ người khác chụp nếu muốn có ảnh kỷ niệm.
- Được mời rượu trong vòng xoè thì có thể nhấp môi; không uống được cứ nói rõ, chủ nhà sẽ không ép khách lạ.
Người Thái quý khách biết xoè, nhưng quý hơn nữa là khách biết lúc nào nên dừng. Khi người già trong bản bắt đầu hát với nhau, đó thường là phần dành cho người trong nhà.
Giữ xoè sau khi được UNESCO ghi danh
Danh hiệu UNESCO kéo theo sự chú ý lớn: nhiều đoàn khách muốn xem xoè, nhiều sự kiện muốn có tiết mục xoè. Điều này mang lại thu nhập cho các đội văn nghệ bản, nhưng cũng đặt ra một câu hỏi mà chính người Thái đang trả lời: làm sao để xoè không chỉ còn là tiết mục bán cho khách.
Ở Mường Lò, cách trả lời là giữ xoè trong sinh hoạt của bản: lớp dạy cho trẻ em do nghệ nhân lớn tuổi đứng lớp, vòng xoè trong đám cưới, ngày lễ mừng cơm mới, những tối cả bản tụ ở nhà văn hoá. Các điệu xoè cổ được ghi hình, ghi chép để làm tư liệu dạy lại.
Với người đến xem, cách ủng hộ đơn giản nhất là trân trọng khi xem, trả công sòng phẳng cho đội văn nghệ khi đặt biểu diễn, và nếu có thể, chọn đến vào những dịp có xoè thật của bản thay vì chỉ xem một tiết mục dựng sẵn. Một đêm xoè vòng cùng người trong bản đáng giá hơn mười đoạn phim quay vội.
Xoè ở trường học và câu lạc bộ của bản
Ở nhiều bản quanh Nghĩa Lộ cũ, câu lạc bộ xoè là tổ chức văn nghệ gần gũi nhất với người dân. Thành viên phần lớn là phụ nữ, có cả các bà, các mẹ và học sinh; người đứng lớp thường là nghệ nhân lớn tuổi trong bản. Buổi tập diễn ra sau giờ làm đồng, ở nhà văn hoá hoặc sân nhà ai rộng. Không có học phí, chỉ cần đến đều.
Câu lạc bộ vừa giữ các điệu xoè cổ, vừa dựng thêm tiết mục mới để đi giao lưu, đón khách. Khi bản có đám cưới, mừng nhà mới, chính những người trong câu lạc bộ dẫn vòng xoè. Nhờ vậy, việc biểu diễn cho khách và việc xoè trong đời sống không tách rời nhau: cùng những con người, cùng những bước chân.
Nếu bạn muốn tìm hiểu xoè sâu hơn một đêm văn nghệ, hãy hỏi chủ nhà xem câu lạc bộ của bản tập vào tối nào và xin phép ngồi xem. Ngồi lặng lẽ ở góc sân, nhìn các bà dạy các cháu từng bước tay, bạn sẽ hiểu vì sao người Thái nói xoè sống được là nhờ cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Xoè Thái được UNESCO ghi danh năm nào?
Nghệ thuật Xoè Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12/2021. Hồ sơ gắn với cộng đồng người Thái ở bốn tỉnh Tây Bắc khi đó là Yên Bái, Sơn La, Lai Châu và Điện Biên.
Xoè Thái khác múa sạp thế nào?
Xoè là điệu múa vòng tròn tay nắm tay, nhịp chân tiến lùi theo trống chiêng, ai cũng tham gia được. Múa sạp là điệu múa nhảy qua những thanh tre đập nhịp, cần sự khéo léo và thường do đội biểu diễn trình bày. Hai điệu có thể xuất hiện trong cùng một đêm văn nghệ.
Khách du lịch có thể học xoè ở Mường Lò không?
Có thể. Ở các homestay và đội văn nghệ bản quanh Nghĩa Lộ cũ, khách thường được hướng dẫn xoè vòng trong các buổi giao lưu. Muốn học kỹ các điệu xoè cổ thì cần thời gian và nên hỏi chủ nhà giới thiệu nghệ nhân trong bản.
Xem xoè ở Mường Lò vào dịp nào là đẹp nhất?
Dịp lễ hội văn hoá của vùng Mường Lò, thường vào mùa thu khi lúa chín, và các dịp lễ Tết, đám cưới của bản là lúc xoè diễn ra tự nhiên và đông vui nhất. Ngày thường, các đội văn nghệ vẫn biểu diễn theo lịch đặt trước của khách.
Mặc trang phục Thái để chụp ảnh khi xoè có được không?
Nhiều homestay cho khách mượn hoặc thuê trang phục Thái để chụp ảnh, điều này không bị coi là thiếu tôn trọng nếu mặc đúng cách và giữ ý. Nên hỏi chủ nhà cách mặc áo cóm, quấn khăn, và trả lại sạch sẽ sau khi dùng.
Vì sao xoè thường quanh đống lửa?
Các cuộc vui của bản thường diễn ra vào buổi tối sau giờ làm đồng, đống lửa giữa sân vừa để sưởi ấm, vừa để thắp sáng và làm tâm cho vòng xoè. Ngày nay nhiều nơi dùng đèn điện, nhưng đống lửa vẫn được giữ trong các dịp lễ hội.