Khởi nghĩa Yên Bái là cuộc nổi dậy vũ trang nổ ra đêm 9 rạng sáng 10/2/1930, khi một bộ phận binh lính người Việt trong trại lính của quân đội thuộc địa ở tỉnh lỵ Yên Bái nổi lên tấn công sĩ quan Pháp, dưới sự tổ chức của Việt Nam Quốc dân đảng do Nguyễn Thái Học đứng đầu. Cuộc nổi dậy bị dập tắt chỉ sau vài giờ, nhưng nó làm cái tên Yên Bái được cả nước và báo chí quốc tế biết tới.
Với người sống ở vùng Yên Bái cũ, sự kiện này không chỉ nằm trong sách. Tên đường Nguyễn Thái Học chạy qua trung tâm, tên phường Nguyễn Thái Học tồn tại tới giữa năm 2025, và khu mộ của những người hy sinh nằm ngay trong công viên Yên Hoà. Phần dưới kể lại diễn biến ở mức sử liệu chắc chắn, rồi chỉ những dấu tích bạn có thể đến xem.
Bối cảnh: tỉnh lỵ có trại lính bên đường sắt
Ba mươi năm sau khi tỉnh Yên Bái được lập, tỉnh lỵ bên sông Hồng đã thành một điểm quân sự quan trọng trên trục Hà Nội – Lào Cai. Tuyến đường sắt đi Vân Nam chạy qua, có ga, có kho, và có một trại lính lớn của quân đội thuộc địa. Phần đông binh lính trong trại là người Việt, thường gọi là lính khố đỏ, dưới quyền chỉ huy của sĩ quan, hạ sĩ quan người Pháp.
Cuối thập niên 1920, ở Bắc Kỳ xuất hiện nhiều tổ chức yêu nước bí mật. Việt Nam Quốc dân đảng được thành lập ở Hà Nội cuối năm 1927, quy tụ nhiều thầy giáo, học sinh, viên chức, tiểu thương và cả binh lính. Tổ chức này chủ trương dùng vũ lực để giành độc lập, và đặc biệt chú ý vận động binh lính người Việt trong các đồn trại, vì đó là lực lượng có sẵn vũ khí.
Sau vụ ám sát một viên chức người Pháp phụ trách mộ phu ở Hà Nội đầu năm 1929, chính quyền thuộc địa mở các đợt bắt bớ lớn. Nhiều cơ sở bị vỡ, nhiều thành viên bị bắt. Trong hoàn cảnh bị truy lùng, ban lãnh đạo quyết định phát động một cuộc nổi dậy đồng loạt ở nhiều tỉnh, trong đó Yên Bái là điểm có lực lượng binh lính tham gia đông nhất.
Đêm 9 rạng sáng 10/2/1930 ở trại lính Yên Bái
Theo các tài liệu lịch sử thống nhất ở phần cốt lõi, khoảng nửa đêm, một nhóm binh lính trong trại phối hợp với thành viên tổ chức từ bên ngoài nổi dậy. Họ tấn công khu ở của sĩ quan, hạ sĩ quan Pháp, làm một số người chết và bị thương, chiếm được một phần trại và kho súng. Đồng thời có toán đánh vào khu vực đồn, trạm trong tỉnh lỵ.
Tuy vậy, phần lớn binh lính trong trại không đi theo. Lực lượng nổi dậy thiếu phối hợp, nhiều nơi dự định cùng nổi lên đã không hành động hoặc hành động lệch giờ. Đến sáng, quân Pháp cùng những đơn vị không tham gia phản công, chiếm lại toàn bộ trại. Nhiều người nổi dậy bị bắt ngay tại chỗ, số khác chạy vào vùng đồi quanh tỉnh lỵ rồi lần lượt bị truy bắt.
Cùng đêm và mấy ngày sau, ở một số nơi khác như Hưng Hoá, Lâm Thao thuộc Phú Thọ và vài địa phương vùng đồng bằng Bắc Bộ cũng có các vụ nổi dậy nhỏ. Tất cả đều bị dập tắt nhanh. Chính quyền thuộc địa sau đó trả đũa rất nặng, kể cả bằng máy bay ném bom vào làng bị coi là căn cứ của tổ chức.
Các mốc chính của cuộc khởi nghĩa
Bảng dưới chỉ ghi những mốc được nhiều tài liệu xác nhận. Các chi tiết như số người tham gia, số thương vong ở từng nơi, mỗi nguồn ghi một khác, nên không đưa vào:
| Thời điểm | Sự kiện | Liên quan tới vùng Yên Bái |
|---|---|---|
| Cuối năm 1927 | Việt Nam Quốc dân đảng thành lập ở Hà Nội | Sau đó vận động binh lính trong trại lính Yên Bái |
| Đầu năm 1929 | Các đợt bắt bớ lớn sau một vụ ám sát ở Hà Nội | Tổ chức bị tổn thất, quyết định nổi dậy sớm |
| Đêm 9 rạng 10/2/1930 | Binh lính nổi dậy ở trại lính Yên Bái | Sự kiện chính, diễn ra tại tỉnh lỵ |
| Sáng 10/2/1930 | Quân Pháp phản công, chiếm lại trại | Cuộc nổi dậy ở Yên Bái chấm dứt |
| Tháng 2/1930 | Nguyễn Thái Học và nhiều người lãnh đạo bị bắt | Bị đưa ra xét xử |
| Sáng 17/6/1930 | 13 người bị xử chém | Tại tỉnh lỵ Yên Bái |
Mốc 17/6/1930 là mốc người Yên Bái nhớ nhất. Mười ba người, trong đó có Nguyễn Thái Học, bị đưa lên máy chém ở Yên Bái. Câu nói được nhiều tài liệu chép lại của những người tham gia, "không thành công thì thành nhân", từ đó gắn với tên cuộc khởi nghĩa.
Nguyễn Thái Học và mười hai người cùng hy sinh
Nguyễn Thái Học quê ở Vĩnh Yên, từng học trường Cao đẳng Sư phạm và Cao đẳng Thương mại ở Hà Nội. Ông là người đứng đầu Việt Nam Quốc dân đảng ở giai đoạn chuẩn bị và phát động khởi nghĩa. Sau thất bại, ông bị bắt khi đang tìm cách tập hợp lại lực lượng, rồi bị đưa ra hội đồng xét xử của chính quyền thuộc địa.
Mười hai người cùng hy sinh với ông sáng 17/6/1930 phần nhiều là thành viên tổ chức và binh lính tham gia nổi dậy. Theo lời kể truyền lại, sau khi bị hành quyết, thi hài được chôn cất ở khu đồi gần nơi xử án. Khu mộ ấy về sau được tôn tạo, nay là phần trung tâm của khu di tích trong công viên Yên Hoà.
Tên tuổi những người tham gia còn được nhắc trong nhiều câu chuyện khác, như chuyện người bạn đời của Nguyễn Thái Học là Nguyễn Thị Giang, thường gọi là cô Giang, tự vẫn một ngày sau khi ông hy sinh. Những câu chuyện này được kể trong sách, tuồng, phim, nhưng khi đọc nên phân biệt phần sử liệu với phần văn chương thêm vào sau.
Dấu tích bạn có thể đến xem hôm nay
Khu mộ trong công viên Yên Hoà. Khu di tích lăng mộ Nguyễn Thái Học và các đồng chí nằm trong công viên Yên Hoà, thuộc phường Yên Bái hiện nay. Khu mộ đặt trên đồi, có lối bậc lên, nhà bia, cây xanh bao quanh. Đây là di tích được Nhà nước xếp hạng cấp quốc gia, mở cửa cho người dân và khách vào viếng. Giờ mở cửa và quy định có thể đổi, nên hỏi ở cổng hoặc hỏi người dân quanh đó trước khi đến.
Đường và tên phố. Đường Nguyễn Thái Học là một trong những trục chính của trung tâm thành phố Yên Bái cũ. Nhiều đô thị khác cũng có đường Yên Bái hoặc đường Nguyễn Thái Học, đặt theo cùng sự kiện.
Khu vực trại lính và nhà ga cũ. Trại lính thời Pháp không còn nguyên dạng như năm 1930; khu vực cũ đã thay đổi nhiều qua chiến tranh và xây dựng. Ga Yên Bái vẫn nằm trên tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai, là chỗ dễ hình dung nhất vì sao tỉnh lỵ này có vị trí quân sự quan trọng thời ấy.
Tư liệu ở bảo tàng. Bảo tàng của tỉnh ở thành phố Yên Bái cũ có phần trưng bày về giai đoạn đầu thế kỷ 20, trong đó có tư liệu về cuộc khởi nghĩa. Sau sáp nhập, tên gọi và cách tổ chức các thiết chế văn hoá có thể thay đổi, nên kiểm thông tin hiện hành trước khi đi.
Khi thăm khu di tích: vài điều nên biết
Khu mộ là nơi tưởng niệm, nên trang phục gọn gàng, nói nhỏ, không leo lên phần mộ hay bậc thờ. Nếu muốn dâng hương, có thể mua hương hoa ở các hàng quanh công viên; không bắt buộc. Người dân Yên Bái thường đến đây vào dịp kỷ niệm tháng 2 và tháng 6, những ngày đó khu di tích đông hơn, có khi có nghi lễ của địa phương.
Công viên Yên Hoà nằm trong khu trung tâm, đi bộ được từ các tuyến phố chính. Nếu bạn đến Yên Bái bằng tàu hoả, có thể ghé thăm trong vài giờ chờ chuyến tiếp theo. Kết hợp đi một vòng quanh hồ, công viên và các phố Nguyễn Thái Học, Điện Biên sẽ cho bạn hình dung khá đầy đủ về đô thị tỉnh lỵ cũ.
Với học sinh, giáo viên, đoàn thể muốn tổ chức tham quan theo đoàn, nên liên hệ trước với ban quản lý di tích qua chính quyền phường Yên Bái hoặc cơ quan văn hoá của tỉnh Lào Cai để được hướng dẫn, thuyết minh. Thủ tục và người phụ trách sau sáp nhập có thể khác trước.
Tên gọi quốc tế và cách tra tư liệu
Trong tư liệu tiếng Anh, tiếng Pháp, cuộc khởi nghĩa thường được gọi là Yen Bay mutiny hoặc Yen Bai uprising. Chữ mutiny nhấn vào khía cạnh binh lính nổi dậy trong quân đội; chữ uprising rộng hơn. Khi tìm sách, luận văn, báo chí nước ngoài, nên thử cả hai cách viết Yen Bay và Yen Bai.
Trong tiếng Việt, sách giáo khoa và các công trình sử học gọi là khởi nghĩa Yên Bái. Các bài viết về Việt Nam Quốc dân đảng, về phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20 cũng nhắc nhiều. Nếu cần trích dẫn chính xác, như ngày giờ, danh sách mười ba người, nên dùng sách sử đã xuất bản hoặc tư liệu của ban quản lý di tích, thay vì chép từ các trang mạng truyền tay nhau.
Cuối cùng, nên nhớ rằng tên Yên Bái trong sự kiện này là tên tỉnh lỵ năm 1930, tức khu vực nay là phường Yên Bái và vùng lân cận của tỉnh Lào Cai. Khi viết bài giới thiệu, thêm một câu như "tại tỉnh lỵ Yên Bái, nay thuộc tỉnh Lào Cai" là đủ để người đọc đời sau hiểu đúng địa điểm.
Vài khái niệm hay gặp khi đọc về cuộc khởi nghĩa
Lính khố đỏ là cách gọi binh lính người Việt trong các đơn vị bộ binh của quân đội thuộc địa, theo dải thắt lưng màu đỏ trong quân phục. Họ khác với lính khố xanh, tức lính bảo an phục vụ việc canh giữ ở các tỉnh. Trại lính ở tỉnh lỵ Yên Bái năm 1930 có lính khố đỏ đồn trú, và chính lực lượng này là nòng cốt của cuộc nổi dậy.
Hội đồng đề hình là cơ quan xét xử đặc biệt mà chính quyền thuộc địa lập ra để xử các vụ chống đối, không theo thủ tục toà án thông thường. Sau khởi nghĩa, hàng trăm người bị đưa ra các phiên xử của hội đồng này với nhiều mức án khác nhau. Các con số cụ thể ở mỗi nguồn không giống nhau, nên khi viết chỉ nên nói "hàng trăm người bị xét xử".
Câu hỏi thường gặp
Khởi nghĩa Yên Bái diễn ra năm nào?
Cuộc khởi nghĩa nổ ra đêm 9 rạng sáng 10/2/1930 tại tỉnh lỵ Yên Bái, do Việt Nam Quốc dân đảng tổ chức, lực lượng chính là binh lính người Việt trong trại lính của quân đội thuộc địa. Cuộc nổi dậy bị dập tắt ngay sáng hôm sau.
Ai lãnh đạo khởi nghĩa Yên Bái?
Người đứng đầu tổ chức là Nguyễn Thái Học, lãnh tụ Việt Nam Quốc dân đảng. Ông bị bắt sau thất bại và bị xử chém tại Yên Bái sáng 17/6/1930 cùng mười hai người khác. Tên ông được đặt cho nhiều đường phố trên cả nước.
Mộ Nguyễn Thái Học ở đâu?
Khu mộ Nguyễn Thái Học và các đồng chí nằm trong công viên Yên Hoà, thuộc phường Yên Bái, tỉnh Lào Cai hiện nay, tức khu trung tâm thành phố Yên Bái cũ. Đây là di tích được xếp hạng cấp quốc gia, người dân và khách có thể vào viếng.
Vì sao khởi nghĩa Yên Bái thất bại nhanh?
Các tài liệu thường nêu mấy lý do: phần lớn binh lính trong trại không tham gia, các nơi khác không nổi dậy đồng loạt như kế hoạch, lực lượng thiếu vũ khí và kinh nghiệm, trong khi tổ chức đã bị tổn thất nặng sau các đợt bắt bớ năm 1929.
Có thể tìm hiểu thêm về khởi nghĩa Yên Bái ở đâu?
Có thể xem phần trưng bày ở bảo tàng của tỉnh tại thành phố Yên Bái cũ, thuyết minh tại khu di tích trong công viên Yên Hoà, và các sách sử về phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20. Tư liệu nước ngoài tìm theo từ khoá Yen Bay mutiny.
Ngày nào khu di tích đông người viếng nhất?
Khu di tích thường đông hơn vào dịp kỷ niệm ngày khởi nghĩa tháng 2 và ngày mười ba người hy sinh tháng 6, khi địa phương có thể tổ chức lễ tưởng niệm. Ngày thường khá yên tĩnh, phù hợp để đọc bia và đi dạo trong công viên.