Du lịch đã trở thành nguồn thu thật ở nhiều nơi trong vùng Yên Bái cũ, nhất là quanh ruộng bậc thang Mù Cang Chải, thung lũng Tú Lệ, cánh đồng Mường Lò ở Nghĩa Lộ, đồi chè Suối Giàng và hồ Thác Bà. Tiền du lịch đến với người dân qua homestay, ăn uống, dẫn đường, chở xe, bán nông sản, thổ cẩm, biểu diễn văn nghệ, và việc làm thuê cho các cơ sở lưu trú.
Nhưng du lịch là ngành theo mùa: đông khách vào mùa nước đổ, mùa lúa chín, các dịp lễ hội và cuối tuần, vắng vào những tháng còn lại. Với đa số gia đình, nó là nguồn thu cộng thêm bên cạnh ruộng nương, chưa thay được nông nghiệp.
Bài này nhìn du lịch như một ngành kinh tế địa phương: ai hưởng lợi, ai chịu rủi ro, homestay vận hành ra sao, thủ tục cơ bản là gì, và những mặt trái cần tính tới. Cách đi chơi, lịch trình có ở chuyên mục điểm đến của trang; ở đây không có giá phòng, giá tour.
Du lịch thay đổi những nơi nào
Mù Cang Chải là ví dụ rõ nhất. Ruộng bậc thang của người Mông ở đây, đặc biệt quanh La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Su Phình, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, và hình ảnh mùa lúa chín đã đưa vùng này lên bản đồ du lịch trong và ngoài nước. Từ một huyện vùng cao xa xôi, nay là các xã Mù Cang Chải, Púng Luông, Khao Mang, Chế Tạo, Lao Chải, Nậm Có, nơi đây có hàng chục homestay, nhà nghỉ.
Tú Lệ, dưới chân đèo Khau Phạ, nổi tiếng với nếp, cốm và suối nước nóng, là điểm dừng chân trên tuyến quốc lộ 32. Đèo Khau Phạ là nơi tổ chức các hoạt động dù lượn vào mùa lúa chín, kéo theo dịch vụ ăn ở, đưa đón.
Nghĩa Lộ với cánh đồng Mường Lò và các bản Thái là nơi du lịch văn hoá phát triển: ngủ nhà sàn, ăn cơm Thái, xem xòe. Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021, góp thêm sức hút cho vùng này.
Suối Giàng với chè Shan tuyết cổ thụ, Trạm Tấu với suối khoáng nóng và đỉnh Tà Chì Nhù cho người leo núi, hồ Thác Bà với thuyền, đảo, hang, Lục Yên với chợ đá và bản Tày là những điểm khác, mỗi nơi một kiểu khách.
Tiền du lịch đến tay người dân qua những đường nào
Homestay và lưu trú. Đây là nguồn thu lớn nhất và dễ thấy nhất. Nhà sàn Thái, nhà người Mông, nhà người Tày được sửa sang để đón khách, kèm bữa ăn. Một số homestay do chính gia đình bản làm, một số do người từ nơi khác đến thuê đất, thuê nhà làm.
Ăn uống. Bữa cơm nhà, quán ăn địa phương, món nướng, món cá hồ, xôi, cốm. Nguyên liệu mua từ chính người trong bản, nên một phần tiền quay lại nông dân.
Dẫn đường và chở xe. Thanh niên bản làm hướng dẫn viên địa phương, dẫn khách đi bộ qua ruộng, leo núi, chở xe máy lên các điểm ngắm cảnh. Đây là việc làm phù hợp với người trẻ biết đường, biết tiếng phổ thông.
Bán nông sản và thủ công. Gạo nếp, cốm, chè, mật ong, thổ cẩm, đồ đan lát bán cho khách. Phụ nữ trong bản thường làm việc này.
Văn nghệ và trải nghiệm. Đội văn nghệ bản biểu diễn xòe, khèn, hát cho khách; hướng dẫn khách giã cốm, dệt vải, nấu món địa phương.
Làm thuê. Dọn phòng, nấu ăn, phục vụ ở các homestay, khách sạn lớn hơn; xây dựng các cơ sở lưu trú mới.
Một homestay vùng cao vận hành ra sao
Một homestay gia đình điển hình ở Mù Cang Chải hay Nghĩa Lộ bắt đầu từ chính ngôi nhà đang ở. Gia đình dành tầng trên nhà sàn hoặc một gian nhà làm chỗ ngủ chung, trải đệm, căng màn, làm thêm nhà vệ sinh, nhà tắm khép kín. Dần dần, khi có khách đều, họ xây thêm phòng riêng, bungalow, sân ngắm cảnh.
Khách đến qua nhiều kênh: công ty lữ hành gửi khách, khách tự tìm qua mạng xã hội, ứng dụng đặt phòng, người quen giới thiệu. Các homestay biết dùng điện thoại thông minh, chụp ảnh đẹp, trả lời tin nhắn nhanh thường có nhiều khách hơn. Đây là kỹ năng mà nhiều chủ nhà phải học. Nhiều chủ nhà trẻ ở Mù Cang Chải, Nghĩa Lộ đã tự học cách chụp ảnh ruộng, quay video ngắn, trả lời khách bằng vài câu tiếng Anh, và chính họ kéo khách về cho cả bản.
Chi phí lớn nhất là đầu tư ban đầu: sửa nhà, xây phòng, nhà vệ sinh, chăn đệm, nước nóng. Sau đó là chi phí vận hành: thực phẩm, điện, nước, thuê người phụ việc mùa cao điểm. Thu nhập tập trung vào vài tháng mùa lúa, mùa nước đổ, dịp lễ; những tháng còn lại có thể rất ít khách.
Nhiều gia đình vay vốn để làm homestay. Nếu tính sai số khách, gặp năm thời tiết xấu hay dịch bệnh, khoản vay trở thành gánh nặng. Vì vậy, các chủ homestay có kinh nghiệm thường khuyên làm từng bước, mở rộng khi đã có khách ổn định.
Thủ tục cơ bản khi làm homestay
Kinh doanh lưu trú phải tuân theo quy định về đăng ký kinh doanh, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, an toàn thực phẩm. Các bước dưới đây là nguyên lý chung; quy định cụ thể và mức độ áp dụng cần hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương vì có thể thay đổi.
- Đăng ký hộ kinh doanh hoặc thành lập doanh nghiệp tại cơ quan đăng ký kinh doanh, ghi đúng ngành nghề lưu trú, ăn uống.
- Đáp ứng điều kiện về an ninh trật tự đối với cơ sở kinh doanh lưu trú, làm thủ tục với công an xã theo hướng dẫn.
- Đảm bảo phòng cháy chữa cháy: bình chữa cháy, lối thoát nạn, đặc biệt quan trọng với nhà sàn gỗ dễ cháy.
- Thực hiện thông báo lưu trú cho khách theo quy định, kể cả khách nước ngoài.
- Đảm bảo vệ sinh, an toàn thực phẩm khi nấu ăn cho khách.
- Kê khai, nộp thuế theo hướng dẫn của cơ quan thuế.
Sau khi Yên Bái nhập vào tỉnh Lào Cai, các homestay cần cập nhật địa chỉ theo xã mới trên giấy tờ, trên các trang đặt phòng, bản đồ trực tuyến, để khách tìm đúng chỗ. Đây là việc nhỏ nhưng nhiều nơi còn chậm. Khách tìm đường bằng bản đồ trên điện thoại, nếu địa chỉ vẫn ghi huyện cũ hoặc ghi sai xã mới, họ dễ đi nhầm, nhất là ở vùng cao nơi nhiều bản cùng nằm trên một con đèo và sóng điện thoại chập chờn.
Mặt trái của du lịch mà địa phương phải đối mặt
Thu nhập không đều. Lợi ích tập trung vào những hộ có vị trí đẹp, có vốn, biết làm dịch vụ. Hộ nghèo, hộ ở xa điểm ngắm cảnh hưởng ít hơn, có khi chỉ đứng ngoài nhìn khách đi qua ruộng nhà mình.
Xây dựng tự phát. Nhà nghỉ bê tông, bungalow mọc lên ở những điểm đẹp nhất, có khi làm hỏng chính cảnh quan ruộng bậc thang, bản Thái mà khách tìm đến.
Rác và nước thải. Lượng khách tăng đột biến vào mùa cao điểm làm rác thải, nước thải vượt khả năng xử lý của các xã vùng cao vốn chưa có hệ thống thu gom đầy đủ.
Văn hoá bị thương mại hoá. Xòe, khèn, trang phục có nguy cơ biến thành tiết mục biểu diễn theo yêu cầu, mất đi ý nghĩa trong đời sống. Giữ cân bằng giữa phục vụ khách và giữ nếp bản là bài toán của chính người bản.
Rủi ro thời tiết. Lũ quét, sạt lở mùa mưa có thể làm khách huỷ chuyến, đường bị chia cắt. Mùa đông rét đậm, băng giá ở vùng cao cũng làm vắng khách, dù có năm lại kéo một nhóm khách riêng lên xem băng.
Hướng đi bền hơn cho du lịch vùng Yên Bái cũ
Du lịch cộng đồng do chính người bản làm chủ, có quy ước chung về giá, về giữ cảnh quan, chia sẻ khách giữa các hộ, là mô hình được nhiều nơi ở miền núi phía Bắc thử nghiệm. Ở vùng Yên Bái cũ, một số bản Thái ở Nghĩa Lộ, bản Mông ở Mù Cang Chải đã có những tổ, nhóm du lịch cộng đồng như vậy.
Kéo dài mùa du lịch là hướng khác: ngoài mùa lúa, giới thiệu mùa hoa đào, hoa ban, mùa săn mây, mùa chè xuân, mùa cốm, các lễ hội của người Thái, Mông, Dao. Mỗi mùa một lý do để khách quay lại.
Kết nối các điểm trong vùng và với phía Lào Cai cũ cũng mở ra cơ hội: một hành trình có thể đi từ Hà Nội lên hồ Thác Bà, Nghĩa Lộ, Tú Lệ, Mù Cang Chải rồi sang Sa Pa, thay vì chỉ một điểm. Sau khi hai tỉnh hợp nhất, việc xây dựng những tuyến như vậy có thêm điều kiện về mặt quản lý.
Cuối cùng, đầu tư vào con người: dạy kỹ năng đón khách, ngoại ngữ cơ bản, an toàn thực phẩm, kể chuyện văn hoá của chính mình. Đây là thứ giúp người bản giữ được phần lợi lớn hơn trong ngành du lịch.
Du lịch nối với các ngành kinh tế khác
Du lịch ở vùng Yên Bái cũ không đứng một mình mà kéo theo các ngành khác. Khách đến Suối Giàng mua chè Shan tuyết; khách về Tú Lệ mua nếp, cốm; khách đi hồ Thác Bà ăn cá hồ, mua bưởi Đại Minh; khách qua Văn Yên mua quế, măng. Mỗi điểm du lịch là một cửa hàng giới thiệu nông sản của vùng.
Ngược lại, chính các nghề truyền thống cũng thành sản phẩm du lịch: xem bóc vỏ quế, hái chè, sao chè, giã cốm, dệt thổ cẩm, đi chợ phiên. Khi khách trả tiền cho những trải nghiệm này, người làm nghề có thêm thu nhập mà không phải bỏ nghề chính.
Ngành vận tải, xây dựng, thương mại cũng hưởng lợi: nhà xe chở khách lên Mù Cang Chải, Tú Lệ; thợ xây dựng homestay; cửa hàng vật liệu, đồ dùng phục vụ lưu trú. Một mùa du lịch tốt làm cả trung tâm xã sôi động hơn.
Vì thế, khi bàn về kinh tế du lịch, cần nhìn cả chuỗi chứ không chỉ đếm số phòng homestay. Một chính sách tốt cho du lịch là chính sách giúp nông sản, nghề thủ công và dịch vụ địa phương cùng đi lên, để tiền của khách ở lại trong vùng nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Du lịch có phải nguồn thu chính ở Mù Cang Chải không?
Với một số hộ có homestay, dịch vụ ở vị trí thuận lợi, du lịch đã thành nguồn thu chính. Nhưng với đa số người dân, nông nghiệp như trồng lúa, ngô, chăn nuôi vẫn là gốc, du lịch là nguồn cộng thêm theo mùa, tập trung vào mùa nước đổ và mùa lúa chín.
Muốn mở homestay ở vùng Yên Bái cũ cần chuẩn bị gì?
Cần nắm thủ tục đăng ký kinh doanh, điều kiện an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, an toàn thực phẩm, thông báo lưu trú. Nên hỏi ủy ban xã và công an xã trước, tìm hiểu lượng khách thực tế qua các mùa, và làm từng bước thay vì vay lớn ngay từ đầu.
Người từ nơi khác đến có được làm homestay ở bản không?
Có thể, nếu thuê hoặc mua đất, nhà hợp pháp và làm đủ thủ tục. Tuy vậy, đất ở vùng cao có nhiều loại, một số không được chuyển nhượng tự do. Nên tìm hiểu kỹ pháp lý đất đai và tôn trọng quy ước của bản, hợp tác với người địa phương thay vì cạnh tranh.
Mùa nào khách du lịch đến vùng Yên Bái cũ đông nhất?
Đông nhất thường là mùa lúa chín trên ruộng bậc thang, khoảng cuối tháng chín, đầu tháng mười, và mùa nước đổ khoảng tháng năm, tháng sáu. Dịp lễ, Tết, cuối tuần cũng đông. Thời điểm cụ thể dịch theo thời tiết từng năm.
Làm hướng dẫn viên địa phương ở vùng này có cần thẻ không?
Quy định về hướng dẫn viên du lịch phân biệt các loại thẻ, trong đó có hướng dẫn viên tại điểm. Người dân dẫn khách đi bộ trong bản thường làm theo hình thức hướng dẫn tại điểm hoặc qua tổ du lịch cộng đồng. Nên hỏi cơ quan quản lý du lịch của tỉnh Lào Cai về quy định hiện hành.
Khách du lịch có thể góp phần cho kinh tế bản như thế nào?
Ở homestay của người bản, ăn món địa phương, thuê người bản dẫn đường, mua nông sản, thổ cẩm trực tiếp từ người làm ra, giữ vệ sinh, tôn trọng phong tục. Những lựa chọn nhỏ này giúp tiền du lịch ở lại với người dân nhiều hơn là chảy ra ngoài.