Lễ hội và di tích ở Yên Bái cũ: đền Đông Cuông, lễ hội Mường Lò và những ngày hội bản

Vùng Yên Bái cũ có hai lớp lễ hội. Lớp thứ nhất là lễ hội ở các đền ven sông Hồng, sông Chảy của người Kinh và cư dân vùng thấp, tiêu biểu là đền Đông Cuông ở Văn Yên cũ, đền Tuần Quán ở trung tâm cũ và đền Thác Bà bên hồ. Lớp thứ hai là các lễ hội của đồng bào: lễ hội văn hoá Mường Lò của người Thái, Tết và ngày hội đầu năm của người Mông, lồng tồng của người Tày, các nghi lễ của người Dao.

Phần lớn lễ hội đền tập trung vào mùa xuân, sau Tết Nguyên đán. Lễ hội của đồng bào thì trải khắp năm, theo nông lịch: đầu năm cầu mùa, giữa năm cầu yên, cuối năm mừng cơm mới. Ngoài ra còn những sự kiện văn hoá – du lịch do địa phương tổ chức, thường vào mùa lúa chín.

Bài này giới thiệu những di tích và lễ hội chính, kèm lời khuyên thực tế về cách đi lễ, dự hội đúng mực. Ngày tổ chức cụ thể có thể thay đổi từng năm, nhất là sau khi Yên Bái hợp nhất vào Lào Cai từ tháng 7/2025, nên luôn kiểm tra thông báo hiện hành của địa phương trước khi đi.

Đền Đông Cuông: ngôi đền lớn bên bờ sông Hồng

Đền Đông Cuông nằm bên bờ sông Hồng ở vùng Đông Cuông, Văn Yên cũ, là một trong những di tích được biết đến rộng rãi nhất của Yên Bái cũ. Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn theo nếp thờ Mẫu của người Việt, và được nhiều người nhắc đến như một trong những ngôi đền Mẫu lớn ở vùng thượng du sông Hồng. Đền đã được xếp hạng di tích.

Lễ hội đền Đông Cuông diễn ra vào dịp đầu xuân, thường trong tháng Giêng âm lịch, thu hút đông người từ các tỉnh xuôi lên. Phần lễ có rước, dâng hương, các nghi thức truyền thống; phần hội có trò chơi dân gian, văn nghệ, có năm có giao lưu văn hoá của các dân tộc trong vùng. Những ngày cao điểm, đường vào đền và bãi gửi xe rất đông.

Để đi lễ thoải mái, nên tránh những ngày cao điểm đầu tháng Giêng nếu có thể, đi buổi sáng sớm, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự. Không nên mua lễ vật quá mức cần thiết; một nén hương, một ít hoa quả là đủ với người đi thăm di tích. Cẩn thận với người mời chào dịch vụ "xin lộc", "dâng sớ" giá cao ngoài cổng đền.

Đền Tuần Quán và đền Thác Bà

Đền Tuần Quán nằm ven sông Hồng ở khu vực trung tâm cũ, nay thuộc các phường của tỉnh Lào Cai quanh phường Yên Bái. Đây là một ngôi đền cổ gắn với lịch sử bến sông, nơi ngày trước có trạm tuần, quán xá của thuyền bè ngược xuôi, nên mới có tên Tuần Quán. Đền có lễ hội đầu xuân, là nơi người dân trong vùng đến dâng hương mỗi dịp Tết và đầu tháng.

Đền Thác Bà ở khu vực đập thủy điện Thác Bà, Yên Bình cũ, gắn với tên ngọn thác trên sông Chảy trước khi có hồ và với truyền thuyết của cư dân vùng sông Chảy. Lễ hội ở đây thường vào đầu năm, có khi kết hợp với các hoạt động văn hoá, thể thao trên hồ. Đến đền Thác Bà, khách thường kết hợp đi thuyền trên hồ, thăm các đảo, hang động.

Ngoài ba ngôi đền trên, vùng Yên Bái cũ còn nhiều đình, đền, chùa nhỏ ở các làng Kinh ven sông Hồng, sông Chảy, cùng những di tích lịch sử gắn với thời kháng chiến. Phần lịch sử được kể ở danh mục lịch sử và tên gọi của trang; ở đây chỉ nhắc như một phần của lịch lễ hội địa phương.

Lễ hội văn hoá Mường Lò và những lễ hội của người Thái

Ở Mường Lò, sự kiện lớn nhất trong năm thường là lễ hội văn hoá, du lịch của vùng, tổ chức vào mùa thu khi lúa chín. Trong những ngày này có xoè đồng diễn, thi hát khắp, trình diễn trang phục, thi nấu xôi, giã cốm, chợ phiên văn hoá và các trò chơi dân gian như ném còn, đẩy gậy. Đây là dịp đông khách nhất ở Nghĩa Lộ, nên đặt chỗ ở sớm.

Bên cạnh đó, người Thái Mường Lò có những lễ hội truyền thống của cộng đồng. Lễ hội Hết Chá là một lễ hội đầu xuân được nhắc đến nhiều của người Thái ở đây: lễ gắn với nghi thức tạ ơn những người làm nghề cúng chữa bệnh trong bản, có dựng cây trang trí, múa hát, xoè vòng và nhiều trò vui. Ngoài ra còn lễ cầu yên bản, lễ mừng cơm mới vào mùa gặt, do từng bản, từng gia đình tổ chức.

Những lễ của bản, của gia đình không có lịch cố định công bố rộng rãi. Muốn dự, cách tốt nhất là ở homestay của người Thái, hỏi chủ nhà, và chỉ tham dự khi được mời. Với các sự kiện do địa phương tổ chức, thông tin thường được đăng trên trang của chính quyền tỉnh và các xã, phường khoảng vài tuần trước ngày diễn ra.

Lịch lễ hội tham khảo ở vùng Yên Bái cũ

Bảng dưới đây gom các lễ hội và sự kiện thường được nhắc đến. Thời gian ghi "thường khoảng" vì ngày cụ thể thay đổi theo từng năm, từng nơi:

Trước khi lên đường, nên kiểm tra thông báo chính thức của tỉnh Lào Cai và chính quyền xã, phường nơi tổ chức, vì nhiều sự kiện đổi ngày hoặc đổi quy mô sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.

Lễ hội của đồng bào vùng cao: những ngày hội không có trên lịch

Nhiều lễ quan trọng nhất của đồng bào vùng cao không phải sự kiện công cộng. Tết Mông diễn ra trong từng gia đình, từng dòng họ, ngày giờ do người trong nhà định. Lễ cấp sắc của người Dao là việc của gia đình, kéo dài vài ngày, có thể vào bất kỳ tháng nào gia đình chuẩn bị đủ. Lễ cầu yên, lễ mừng nhà mới, đám cưới đều theo lịch riêng.

Những ngày hội ấy lại là lúc thấy văn hoá rõ nhất: trang phục đẹp nhất, tiếng khèn, tiếng xoè, các món ăn truyền thống, những bài hát cổ. Nhưng khách chỉ có thể dự khi được mời, thường nhờ quen biết với một gia đình trong bản hoặc nhờ chủ homestay dẫn đi.

Một số lễ đã được phục dựng để giới thiệu trong các ngày hội văn hoá của địa phương, như tái hiện lễ cấp sắc, lễ cầu mùa, trình diễn xoè cổ, ném pao. Đây là những dịp phù hợp cho người muốn tìm hiểu mà không làm phiền các gia đình; chỉ cần nhớ rằng phần trình diễn trên sân khấu là bản rút gọn, không phải toàn bộ nghi lễ thật.

Đi lễ, dự hội sao cho đúng mực

Ở đền, ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng. Không mặc quần short, áo hai dây khi vào khu thờ. Không nói to, không chen lấn khi dâng hương, không chụp ảnh ở những nơi có biển báo không chụp hoặc khi đang có nghi lễ.

Lễ vật vừa đủ. Với người đi thăm di tích, một ít hương, hoa, quả là đủ. Không cần mua lễ vật đắt tiền, vàng mã nhiều; cũng không nhét tiền lẻ vào tay tượng, rải tiền khắp nơi. Nếu muốn công đức, bỏ vào hòm công đức của di tích.

Cẩn thận với dịch vụ mời chào. Ngày đông khách, có người mời "xem quẻ", "dâng sớ", "giải hạn" với giá cao. Đây không phải nghi lễ bắt buộc, và thường không do ban quản lý di tích tổ chức. Từ chối lịch sự là được.

Ở hội của bản, theo chỉ dẫn của chủ nhà. Không tự ý vào khu vực làm lễ, không đụng vào đồ cúng, không quay phim nghi thức nếu chưa được phép. Được mời ăn uống, nhận lời vừa phải, đừng say xỉn trong ngày hội của người khác.

Giữ an toàn mùa lễ hội. Đường lên vùng cao mùa lúa chín rất đông xe, đèo dốc, có khi sương mù. Đi sớm, lái chậm, không uống rượu khi lái xe, đặt chỗ ở trước để không phải chạy đêm tìm phòng.

Những sự kiện mùa lúa chín ở vùng ruộng bậc thang

Vào mùa lúa chín, Mù Cang Chải và Tú Lệ thường có các sự kiện văn hoá – du lịch do địa phương tổ chức: trình diễn khèn Mông, ném pao, thi giã bánh dày, chợ phiên văn hoá, giải dù lượn trên đèo Khau Phạ, các đêm văn nghệ có xoè Thái và múa khèn. Ruộng bậc thang Mù Cang Chải đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, nên các sự kiện này thu hút rất đông khách.

Những ngày diễn ra sự kiện, đường từ Nghĩa Lộ lên Tú Lệ, qua đèo Khau Phạ sang Mù Cang Chải rất đông xe; homestay, nhà nghỉ kín chỗ sớm. Nếu bạn muốn xem lúa chín mà không chen chúc, có thể đến trước hoặc sau những ngày cao điểm một tuần; ruộng vẫn vàng mà đường vắng hơn, chủ nhà cũng có thời gian trò chuyện hơn.

Ở Mường Lò, mùa lúa chín cũng là mùa cốm và mùa cơm mới. Nhiều gia đình người Thái làm lễ mừng cơm mới khi gặt những bông lúa đầu tiên, nấu xôi nếp mới cúng tổ tiên rồi mời họ hàng, hàng xóm cùng ăn. Đây là lễ của từng nhà, giản dị nhưng là một trong những nghi lễ gắn bó nhất với nhịp sống của cánh đồng.

Người Mông ở Mù Cang Chải cũng có lễ cúng cơm mới sau vụ gặt, mời người thân đến ăn bữa cơm gạo mới, cảm ơn tổ tiên và trời đất cho mùa màng. Nếu ở homestay đúng lúc gia đình làm lễ, bạn có thể được mời ngồi cùng mâm; nhận lời vừa phải và cảm ơn chủ nhà là đủ.

Lịch các sự kiện thường được công bố trước vài tuần. Sau khi Yên Bái hợp nhất vào Lào Cai, việc tổ chức do tỉnh Lào Cai và các xã mới đảm nhiệm, tên gọi và quy mô có thể khác những năm trước. Chuyện ngắm ruộng, mùa nào đẹp được kể kỹ ở các danh mục điểm đến và mùa ruộng, mùa hoa của trang.

Câu hỏi thường gặp

Lễ hội đền Đông Cuông diễn ra khi nào?

Lễ hội đền Đông Cuông thường diễn ra vào dịp đầu xuân, trong tháng Giêng âm lịch. Ngày khai hội cụ thể và chương trình có thể thay đổi theo năm, nên kiểm tra thông báo của địa phương trước khi đi và tránh những ngày cao điểm nếu muốn thoải mái.

Đền Đông Cuông thuộc tỉnh nào sau sáp nhập?

Đền Đông Cuông nằm ở vùng Văn Yên thuộc tỉnh Yên Bái cũ. Từ ngày 1/7/2025, Yên Bái hợp nhất với Lào Cai, cấp huyện bị bỏ, nên đền nay thuộc tỉnh Lào Cai, nằm trong một xã mới được sắp xếp lại từ các xã cũ của vùng Văn Yên.

Lễ hội văn hoá Mường Lò thường tổ chức vào tháng mấy?

Lễ hội văn hoá, du lịch Mường Lò thường tổ chức vào mùa thu, khi lúa trên cánh đồng Mường Lò chín. Thời gian cụ thể và quy mô thay đổi theo từng năm, nên theo dõi thông báo của chính quyền tỉnh và các phường, xã vùng Nghĩa Lộ cũ.

Khách du lịch có thể dự Tết Mông không?

Có thể, nếu được một gia đình người Mông mời, thường qua quen biết hoặc qua chủ homestay. Tết Mông diễn ra trong từng nhà, nên khách cần theo chỉ dẫn của chủ nhà, mang quà nhỏ, giữ ý khi chụp ảnh và không tự ý vào nhà người khác.

Đi lễ đền ở Yên Bái cần chuẩn bị gì?

Ăn mặc kín đáo, mang theo một ít hương hoa nếu muốn dâng lễ, chuẩn bị tiền lẻ để gửi xe và công đức. Đi sớm để tránh đông, giữ tư trang cẩn thận trong ngày cao điểm và từ chối lịch sự các dịch vụ mời chào không rõ ràng.

Có lễ hội nào riêng của người Dao ở Yên Bái không?

Người Dao có nhiều nghi lễ quan trọng như lễ cấp sắc, cúng Bàn Vương, các ngày hội đầu xuân với hát giao duyên, nhưng phần lớn do từng gia đình, dòng họ tổ chức. Một số ngày hội văn hoá địa phương có tái hiện các nghi lễ Dao để giới thiệu với khách.