Ở Yên Bái cũ, mỗi cộng đồng có trang phục riêng dễ nhận: phụ nữ Thái mặc áo cóm ngắn với hàng cúc bạc, váy đen dài, đội khăn piêu; phụ nữ Mông mặc váy xoè nhiều nếp từ vải lanh vẽ sáp ong; phụ nữ Dao Đỏ đội khăn đỏ lớn và mặc áo thêu kín; người Tày mặc áo chàm giản dị.
Trang phục không chỉ để mặc. Nó cho biết người mặc thuộc dân tộc nào, nhóm nào, có khi cho biết đã lấy chồng hay chưa, đến từ vùng nào. Một tấm váy, một chiếc khăn có thể mất nhiều tháng làm, là kết quả của kỹ năng truyền từ mẹ sang con qua nhiều đời.
Bài này giúp bạn nhận ra trang phục các cộng đồng chính ở Yên Bái cũ, hiểu những chi tiết đáng chú ý, và biết cách mua, thuê, mặc thử sao cho tôn trọng người làm ra nó.
Trang phục người Thái Mường Lò
Phụ nữ Thái ở Mường Lò mặc áo cóm: áo ngắn, bó sát người, xẻ ngực, có một hàng cúc bạc chạy dọc từ cổ xuống. Cúc bạc thường có hình bướm, hình nhện, hình ve sầu, đính thành từng cặp. Áo cóm của người Thái Đen thường màu tối như đen, chàm; người Thái Trắng mặc nhiều màu sáng hơn như trắng, hồng, xanh nhạt. Bên ngoài có khi khoác thêm áo dài màu đen trong dịp lễ.
Váy là váy ống màu đen, dài tới mắt cá chân, cạp váy may bằng vải màu khác, mép dưới có viền. Thắt lưng bằng lụa màu xanh lá, xanh ngọc buộc ngang eo, buông một đầu. Phụ nữ Thái Đen đã lấy chồng búi tóc ngược trên đỉnh đầu, gọi là "tằng cẩu", dấu hiệu cho biết người đó đã có gia đình; con gái chưa chồng búi tóc sau gáy.
Khăn piêu là chiếc khăn đội đầu bằng vải đen, hai đầu thêu hoa văn rực rỡ, có viền tua và những cút vải nhỏ gọi là "cút piêu". Thêu khăn piêu là kỹ năng mà mọi cô gái Thái ngày trước phải học; chiếc khăn còn được dùng làm quà tặng người yêu, tặng mẹ chồng trong ngày cưới. Đàn ông Thái mặc áo cánh, quần chàm, khăn quấn đầu, giản dị hơn nhiều.
Trang phục người Mông vùng cao
Phụ nữ Mông ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu mặc váy xoè nhiều nếp gấp, dài quá gối, may từ vải lanh hoặc vải công nghiệp. Váy truyền thống có ba phần: phần trên là cạp vải trắng hoặc chàm, phần giữa vẽ hoa văn bằng sáp ong rồi nhuộm chàm, phần dưới thêu, đắp vải màu đỏ, vàng, xanh. Áo xẻ ngực hoặc cài chéo, cổ áo, tay áo thêu kỹ, có thêm yếm và tạp dề che trước váy.
Đi kèm là xà cạp quấn bắp chân, vừa giữ ấm vừa chống gai, vắt khi đi nương. Khăn đội đầu tuỳ nhóm, có nhóm quấn khăn lớn, có nhóm buộc tóc gọn. Vòng cổ bạc to, nhiều tầng là trang sức quý, thường đeo vào dịp Tết, đi chợ, đám cưới. Quá trình làm vải lanh và vẽ sáp ong đã được kể ở bài về người Mông trong danh mục này.
Đàn ông Mông mặc áo ngắn màu chàm hoặc đen, quần ống rộng, thắt lưng vải, có nơi đội mũ. Ngày thường, phần lớn nam giới mặc đồ may sẵn; trang phục truyền thống để dành cho Tết, lễ hội, đám cưới. Ở phiên chợ vùng cao hoặc dịp Tết Mông là lúc thấy nhiều người mặc váy áo truyền thống nhất.
Trang phục người Dao và người Tày
Phụ nữ Dao Đỏ ở Văn Yên, Trấn Yên, Văn Chấn cũ mặc áo dài màu chàm, vạt áo, lưng áo, gấu áo thêu kín hoa văn, cổ áo đính những quả bông len đỏ. Khăn đội đầu màu đỏ lớn, có nhiều tua chỉ buông xuống, có khi đính bạc. Các nhóm Dao Quần chẹt, Dao Tuyển mặc áo dài chàm ít thêu hơn, quần bó hoặc quần rộng, khăn quấn gọn. Đồ bạc như vòng cổ, vòng tay, xà tích là phần không thể thiếu.
Hoa văn thêu Dao được làm bằng cách đếm sợi từ mặt trái vải, không vẽ mẫu, gồm những hình cây thông, hình người, hình chó, dấu chân hổ, hình con mắt, hình hoa. Mỗi nhóm có bộ hoa văn và cách phối màu riêng; người trong nghề nhìn áo là biết người mặc thuộc nhóm nào.
Trang phục người Tày giản dị hơn: phụ nữ mặc áo dài năm thân màu chàm, xẻ nách phải, cài cúc vải hoặc cúc bạc, thắt lưng vải, đội khăn chàm; đàn ông mặc áo cánh và quần chàm. Màu chàm của người Tày được nhuộm nhiều lần cho sẫm và bền, áo không thêu nhiều, đẹp ở sự gọn gàng. Ở Lục Yên, Yên Bình, phụ nữ Tày lớn tuổi vẫn mặc áo chàm khi đi chợ, đi đám.
Nhận nhanh trang phục phụ nữ các cộng đồng chính
Bảng dưới đây giúp bạn nhận ra trang phục khi gặp ở chợ, ở bản hay trong ngày hội. Mỗi cộng đồng còn có nhiều biến thể theo nhóm và vùng:
| Cộng đồng | Áo | Váy, quần | Khăn, đầu tóc | Điểm dễ nhận |
|---|---|---|---|---|
| Thái Đen (Mường Lò) | Áo cóm tối màu, hàng cúc bạc | Váy ống đen dài | Khăn piêu thêu hai đầu; phụ nữ có chồng búi tóc trên đỉnh | Hàng cúc bạc hình bướm, thắt lưng xanh |
| Thái Trắng | Áo cóm màu sáng | Váy ống đen | Khăn và kiểu tóc khác Thái Đen | Áo nhiều màu nhạt |
| Mông | Áo thêu cổ, tay | Váy xoè nhiều nếp, vẽ sáp, thêu | Khăn quấn hoặc buộc tóc | Váy xếp nếp, xà cạp, vòng bạc lớn |
| Dao Đỏ | Áo dài chàm thêu kín | Quần chàm | Khăn đỏ lớn nhiều tua | Màu đỏ, bông len đỏ ở cổ áo |
| Tày | Áo dài năm thân màu chàm | Quần chàm | Khăn chàm | Ít thêu, màu chàm sẫm |
Bảng chỉ để định hướng. Ngày nay, phụ nữ các dân tộc cũng mặc đồ may sẵn trong ngày thường; trang phục truyền thống xuất hiện nhiều nhất vào dịp lễ, Tết, chợ phiên và khi làm du lịch.
Thổ cẩm hôm nay: làm tay, làm máy và giá trị thật
Trên thị trường hiện có ba loại hàng thổ cẩm: hàng dệt, thêu, vẽ sáp hoàn toàn bằng tay của người trong bản; hàng bán thủ công, dùng vải công nghiệp nhưng thêu tay; và hàng in, dệt máy mô phỏng hoa văn dân tộc, phần lớn sản xuất ở nơi khác. Ba loại có thể trông giống nhau trong ảnh, nhưng khác xa về công sức và giá trị.
Hàng làm tay thật có đường thêu không hoàn toàn đều, mặt trái còn đầu chỉ, vải lanh hơi thô, màu chàm có thể phai nhẹ khi giặt. Hàng in máy có hoa văn đều tăm tắp, mặt trái trơn, màu sặc sỡ đồng nhất. Không có gì sai khi mua hàng máy làm đồ lưu niệm rẻ, nhưng không nên trả giá như hàng máy cho một món làm tay.
Ở Yên Bái cũ, có thể mua thổ cẩm ở chợ phiên vùng cao, ở các tổ hợp tác dệt của bản Thái quanh Nghĩa Lộ, bản Mông ở Mù Cang Chải, hoặc trực tiếp từ người làm khi ở homestay. Hỏi thẳng người bán món nào làm tay, ai làm, mất bao lâu, vừa giúp bạn chọn đúng, vừa là cách bày tỏ sự quan tâm tới nghề.
Thuê, mặc thử trang phục dân tộc để chụp ảnh: nên và không nên
Nhiều homestay và điểm du lịch ở Mường Lò, Mù Cang Chải cho khách mượn hoặc thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh. Việc này không bị coi là thiếu tôn trọng nếu bạn giữ vài điều:
- Nhờ chủ nhà hướng dẫn cách mặc, cách quấn khăn, buộc thắt lưng cho đúng; đừng tự mix tuỳ ý giữa đồ của các dân tộc khác nhau.
- Không mặc trang phục dân tộc để diễn những cảnh mang tính chế giễu, hở hang, hay tạo dáng bắt chước nghi lễ.
- Giữ gìn đồ, không ngồi bệt lên váy ở chỗ bẩn, trả lại sạch sẽ. Một chiếc váy Mông vẽ sáp hay khăn piêu thêu tay có thể là đồ quý của gia đình.
- Khi đăng ảnh, ghi đúng tên dân tộc của trang phục, ví dụ "áo cóm Thái Mường Lò", không ghi chung chung là "đồ dân tộc".
- Không nài người đi đường cho mượn, cởi trang phục đang mặc để chụp, và không chụp người lạ mặc trang phục đẹp khi chưa hỏi.
Mặc trang phục của một cộng đồng là một cách bày tỏ sự quý mến. Làm đúng cách thì chủ nhà vui lòng; làm tuỳ tiện thì dễ bị coi là coi thường.
Giữ trang phục truyền thống: ai đang làm
Trang phục truyền thống ở Yên Bái cũ đang được giữ chủ yếu bởi chính những người phụ nữ trong bản. Họ vẫn thêu khăn piêu, vẽ sáp ong, đính cúc bạc vào những lúc nông nhàn, dạy con gái thêu từ khi còn nhỏ. Nhiều cô gái học sinh ở Mường Lò mặc áo cóm, váy Thái đến trường vào những ngày nhất định trong tuần, một nếp mà nhiều trường vùng dân tộc đã áp dụng.
Các tổ hợp tác, hợp tác xã dệt thổ cẩm ở một số bản giúp phụ nữ có thêm thu nhập từ nghề truyền thống, làm ra cả trang phục lẫn túi, khăn, đồ trang trí bán cho khách. Ngày hội văn hoá, lễ hội của địa phương thường có phần trình diễn trang phục, thi thêu, thi dệt.
Khó khăn lớn nhất là thời gian: một bộ váy áo làm tay tốn nhiều tháng, trong khi người trẻ phải đi học, đi làm. Hàng may sẵn rẻ, tiện. Vì vậy, sự ủng hộ của người mua, người đến thăm, sẵn lòng trả công xứng đáng cho hàng làm tay, có ý nghĩa thực tế với việc nghề có tiếp tục hay không.
Màu chàm: cây chàm và nghề nhuộm
Gần như mọi cộng đồng ở Yên Bái cũ đều dùng màu chàm: áo Tày, áo Dao, váy Mông, áo Thái Đen. Màu chàm lấy từ lá cây chàm trồng quanh nhà hoặc trên nương. Lá được ngâm trong nước nhiều ngày cho lên men, vớt bỏ bã, hoà thêm vôi, đánh cho nổi bọt rồi lắng lấy cao chàm.
Vải được nhúng vào chum nước chàm, vớt ra phơi, rồi lại nhúng, lặp lại nhiều lần trong nhiều ngày; càng nhuộm nhiều lần, màu càng sẫm và bền. Có nơi còn nhuộm thêm với nước củ nâu hoặc các loại vỏ cây để màu ánh tím, ánh đen, hoặc đập vải cho bóng. Bàn tay người nhuộm thường xanh màu chàm suốt mùa nhuộm.
Nghề nhuộm chàm thủ công tốn công và phụ thuộc thời tiết, nên ngày càng ít gia đình làm. Một số tổ hợp tác dệt vẫn giữ nhuộm chàm tự nhiên để làm hàng cho khách. Vải nhuộm chàm thật có thể ra màu khi giặt vài lần đầu; nên giặt riêng, nước lạnh, phơi trong bóng râm để giữ màu lâu.
Câu hỏi thường gặp
Áo cóm của người Thái có ý nghĩa gì?
Áo cóm là áo ngắn, bó sát, có hàng cúc bạc dọc ngực của phụ nữ Thái, tôn dáng người mặc. Hàng cúc bạc hình bướm, nhện, ve sầu vừa là trang sức vừa thể hiện sự khéo léo và điều kiện của gia đình. Áo cóm là phần không thể thiếu trong trang phục phụ nữ Thái Mường Lò.
Tằng cẩu là gì?
Tằng cẩu là kiểu búi tóc ngược trên đỉnh đầu của phụ nữ Thái Đen đã lấy chồng. Đây là dấu hiệu cho biết người phụ nữ đã có gia đình, thường được làm trong lễ cưới. Con gái Thái Đen chưa chồng búi tóc ở phía sau gáy.
Mua khăn piêu ở Nghĩa Lộ thì nên chú ý gì?
Nên hỏi rõ khăn thêu tay hay thêu máy. Khăn thêu tay có đường thêu không hoàn toàn đều, mặt trái còn chỉ, hoa văn ở hai đầu khăn dày, cút piêu khâu tay. Mua trực tiếp từ người thêu ở các bản quanh Nghĩa Lộ cũ là cách chắc nhất.
Váy Mông làm bằng gì?
Váy Mông truyền thống làm từ vải lanh dệt tay, vẽ hoa văn bằng sáp ong, nhuộm chàm, rồi thêu và đắp vải màu ở phần dưới. Ngày nay nhiều váy làm từ vải công nghiệp in sẵn hoa văn để nhanh và rẻ hơn; váy lanh thật được giữ cho dịp quan trọng.
Có nên mặc trang phục dân tộc khi đi chơi ở Mù Cang Chải không?
Có thể, nếu mặc đúng cách và giữ ý. Nhiều homestay cho thuê hoặc mượn trang phục Mông, Thái để khách chụp ảnh. Nhờ chủ nhà hướng dẫn cách mặc, không diễn cảnh chế giễu và trả lại sạch sẽ là đủ để thể hiện sự tôn trọng.
Làm sao biết thổ cẩm là hàng làm tay?
Lật mặt trái: hàng thêu tay còn đầu chỉ, đường thêu không đều tuyệt đối; hàng máy mặt trái trơn, hoa văn đều tăm tắp. Vải lanh dệt tay hơi thô và cứng. Hỏi thẳng người bán ai làm, làm mất bao lâu cũng giúp phân biệt.