Mùa lúa chín ở Yên Bái cũ: Tú Lệ, Mù Cang Chải và Mường Lò vào mùa gặt

Mùa lúa chín ở vùng Yên Bái cũ thường bắt đầu từ khoảng giữa tháng chín và kéo dài đến đầu tháng mười: thung lũng Tú Lệ thường vàng sớm, rồi lan lên các bản cao của Mù Cang Chải. Cánh đồng Mường Lò ở Nghĩa Lộ làm hai vụ, vụ mùa cũng vào gặt quanh thời gian này. Đây là khoảng thời gian đông khách nhất năm của vùng cao.

Khác với ảnh trên mạng, lúa không chín cùng một ngày trên cả vùng. Mỗi khu ruộng vàng lệch nhau theo độ cao, hướng nắng và ngày cấy; thời gian đẹp nhất của một khu chỉ khoảng một đến hai tuần trước khi gặt. Chọn ngày đi đúng là chuyện của thông tin tại chỗ chứ không phải của lịch.

Bài này đi theo trình tự thời gian của mùa vàng, từ Tú Lệ lên Mù Cang Chải, sang Mường Lò, kèm những gì người dân đang làm trong mùa gặt và cách đi khi đông.

Vì sao lúa chín lệch nhau giữa các khu

Lúa vùng cao phần lớn là giống địa phương, một vụ, cấy theo nước. Khu nào có nước sớm thì cấy sớm, chín sớm. Ruộng ở độ cao thấp hơn, đón nắng nhiều hơn cũng chín nhanh hơn ruộng nằm cao, khuất bóng núi. Vì thế cùng một xã, chân đồi có thể đã gặt trong khi đỉnh đồi vẫn còn xanh pha vàng.

Thung lũng Tú Lệ nằm thấp hơn và kín gió, trồng nhiều lúa nếp, thường vàng trước. Qua đèo Khau Phạ sang Mù Cang Chải, ruộng nằm cao hơn, trải rộng trên nhiều xã, nên mùa vàng ở đây trải dài hơn. Thời tiết từng năm cũng làm mùa lệch: tháng tám mưa nhiều, ít nắng có thể làm lúa chín muộn hơn.

Điều này có một mặt lợi: nếu đến hơi sớm, bạn có thể thấy những thửa xanh vàng xen kẽ rất đẹp; nếu đến hơi muộn, có khu đã gặt nhưng những khu cao vẫn còn lúa. Chỉ khi đến quá muộn vào cuối tháng mười, phần lớn ruộng đã thành gốc rạ.

Dòng thời gian thường gặp của mùa vàng

Mốc mang tính tham khảo theo nhiều năm, có thể lệch một hai tuần.

Nếu chỉ có một cuối tuần, khoảng cuối tháng chín thường là lựa chọn an toàn để vừa thấy Tú Lệ vừa thấy Mù Cang Chải còn lúa, nhưng vẫn nên hỏi người tại chỗ trước khi đặt lịch.

Tú Lệ: mùa vàng đi cùng mùa cốm

Tú Lệ là thung lũng của người Thái nằm dưới chân đèo Khau Phạ, nổi tiếng với giống nếp hạt tròn, dẻo và thơm. Vào mùa, khi hạt nếp vừa đẫy nhưng còn sữa, người dân gặt về làm cốm: rang hạt trong chảo, giã trong cối, sàng sảy cho dẹt, xanh và dẻo. Mùi cốm rang có thể ngửi thấy dọc đường qua bản vào buổi chiều.

Cùng lúc, những thửa ruộng còn lại tiếp tục chín vàng để gặt làm xôi, làm gạo nếp. Thung lũng nhìn từ những khúc cua đầu đèo Khau Phạ xuống là một lòng chảo vàng với những nếp nhà sàn xen giữa. Tú Lệ còn có nguồn nước khoáng nóng mà người dân và khách hay tắm sau một ngày đi đường.

Với người đi chơi, Tú Lệ thường là điểm dừng đầu tiên trên đường từ Nghĩa Lộ lên Mù Cang Chải. Nhiều người nghỉ một đêm ở đây để sáng hôm sau qua đèo sớm, tránh những giờ đông xe và tranh thủ ánh sáng buổi sáng trên đèo.

Mù Cang Chải: mùa gặt của người Mông trên ruộng bậc thang

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải do nhiều thế hệ người Mông khai phá trên những sườn núi dốc, nổi tiếng nhất ở các xã cũ La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Xu Phình; khu này đã được xếp hạng danh thắng quốc gia đặc biệt. Mùa lúa chín, các bậc ruộng uốn theo đường đồng mức thành những dải vàng xếp tầng, đẹp nhất khi có nắng nghiêng buổi sáng hoặc chiều.

Mùa gặt ở đây vẫn chủ yếu làm bằng tay. Lúa cắt xong được đập ngay trên ruộng vào những máng gỗ lớn, thóc được gùi lên lưng hoặc chở bằng xe máy về nhà theo những con đường dốc. Đây là lúc cả gia đình ra đồng, trẻ con theo bố mẹ, và mỗi ngày nắng đều quý vì mưa có thể làm lúa đổ, thóc ẩm.

Thời gian này, các hoạt động văn hoá du lịch mùa lúa chín thường được địa phương tổ chức, trong đó có các buổi bay dù lượn trên đèo Khau Phạ thu hút nhiều người đến xem. Lịch cụ thể mỗi năm do chính quyền công bố; nên xem thông tin chính thức trước khi đi vì đây cũng là những ngày đông nhất, chỗ nghỉ kín sớm.

Mường Lò: mùa gặt trên cánh đồng lớn của người Thái

Mường Lò là cánh đồng lòng chảo quanh khu Nghĩa Lộ cũ, nay thuộc các phường Nghĩa Lộ, Trung Tâm, Cầu Thia và các xã lân cận. Câu nói quen thuộc của người Tây Bắc "nhất Thanh, nhì Lò" xếp Mường Lò chỉ sau Mường Thanh của Điện Biên về độ rộng và độ trù phú. Khác với ruộng bậc thang vùng cao, ở đây ruộng phẳng và làm hai vụ một năm.

Vụ mùa ở Mường Lò thường gặt khoảng tháng chín, tháng mười, nhiều khu dùng máy gặt, cảnh đồng bằng rộng với những bản nhà sàn người Thái nằm ven chân núi. Cảnh này không gây ấn tượng mạnh như ruộng bậc thang, nhưng gần đời sống hơn: bạn thấy được cả nhịp làm ăn của một vùng lúa lớn. Gạo Mường Lò, xôi nếp và các món của người Thái gắn với chính mùa gặt này.

Nếu đi theo quốc lộ 32 từ Hà Nội, Mường Lò là chỗ nghỉ chân tự nhiên trước khi vào Tú Lệ và lên đèo. Dừng lại một buổi chiều để đi dạo quanh các bản ven đồng là cách để chuyến đi mùa vàng không chỉ còn là những tấm ảnh ruộng bậc thang.

Đi mùa lúa chín khi cả nước cùng đi

Mùa vàng là thời điểm đông nhất của vùng cao Yên Bái cũ. Mấy việc sau giúp chuyến đi bớt mệt.

1. Chốt chỗ nghỉ sớm, tốt nhất từ vài tuần trước; với cuối tuần dịp có hoạt động văn hoá du lịch, có nơi kín từ rất sớm.
2. Hỏi chỗ nghỉ tình hình lúa khoảng một tuần trước khi đi và xin ảnh mới; sẵn sàng dời lịch nếu lúa chín sớm hay muộn.
3. Đi giữa tuần nếu được; cuối tuần đèo Khau Phạ và các điểm ngắm ven đường có thể kẹt xe, khó dừng đỗ.
4. Xuất phát sớm buổi sáng để qua đèo khi trời còn mát, ánh sáng đẹp và ít xe.
5. Đỗ xe gọn ở chỗ cho phép, không dừng giữa khúc cua để chụp ảnh, không chặn lối đi của xe chở lúa.
6. Khi vào khu ruộng của dân, hỏi trước, trả khoản phí nhỏ nếu chủ ruộng có thu, không đi vào ruộng chưa gặt.

Mùa gặt là thu nhập cả năm của nhiều gia đình. Đường đất có thể đầy thóc phơi, xe chở lúa đi chậm; chạy chậm, nhường đường cho người làm ruộng là phép lịch sự tối thiểu.

Mùa vàng nhìn từ phía người làm ruộng

Với người Mông ở Mù Cang Chải, lúa trên ruộng bậc thang trước hết là gạo để ăn cả năm, phần bán ra không nhiều. Một vụ duy nhất trong năm nghĩa là một vụ hỏng sẽ để lại khó khăn kéo dài đến mùa sau. Vì vậy mùa gặt là lúc lo lắng nhiều hơn là ngày hội: mưa đầu tháng mười có thể làm lúa đổ, thóc nảy mầm; gió mạnh làm lúa rụng hạt; chuột và chim phá ở những thửa xa nhà.

Nhiều gia đình dùng xen giống lúa địa phương và giống mới, có nhà giữ lại vài thửa lúa nếp cho dịp Tết và lễ trong năm. Rơm sau gặt được giữ lại làm thức ăn cho trâu bò qua mùa đông, nên những đống rơm trên bờ ruộng không phải để trang trí. Du lịch mùa lúa chín đã đem lại thêm thu nhập từ chỗ nghỉ, ăn uống, dẫn đường, nhưng cũng tạo áp lực lên đường sá, rác thải và chính ruộng đồng.

Biết điều này, khách sẽ cư xử khác đi một chút: không bẻ bông lúa để chụp ảnh, không trèo lên đống rơm, không ngạc nhiên khi một gia đình xin khoản phí nhỏ để khách đứng trên ruộng nhà họ. Mỗi khoản như thế là một phần nhỏ trả lại cho công sức giữ ruộng bậc thang qua bao nhiêu năm.

Sau mùa gặt: những tuần cuối tháng mười và đầu đông

Khi lúa đã gặt hết, nhiều người nghĩ vùng cao hết mùa. Thực ra những tuần sau gặt có vẻ riêng. Ruộng bậc thang trơ gốc rạ màu nâu vàng, những đường bờ hiện rõ hơn bao giờ hết, nhìn từ trên cao như những nét vẽ chì trên sườn núi. Trâu được thả xuống ruộng ăn gốc rạ, khói đốt rơm bay lên trong những buổi chiều hanh.

Trời bắt đầu khô và trong, buổi sáng hay có mây nằm trong thung lũng; đây cũng là lúc mùa săn mây trên đèo Khau Phạ và các đỉnh núi bắt đầu. Khách thưa hẳn, chỗ nghỉ dễ tìm, đường đèo bớt kẹt. Ở Mường Lò, đồng ruộng chuyển sang vụ đông hoặc nghỉ chờ vụ xuân, nhịp sống chậm lại.

Nếu bạn là người thích đi vắng, thích đường đèo yên tĩnh và muốn có thời gian ngồi nói chuyện với chủ nhà hơn là chen chúc ở điểm chụp ảnh, những tuần cuối tháng mười đến tháng mười một là lựa chọn đáng cân nhắc. Chỉ cần nhớ mang thêm áo ấm vì đêm trên cao đã lạnh rõ.

Sau mùa gặt cũng là thời gian người Mông chuẩn bị cho năm mới của mình: phơi thóc, ngô trên gác, làm bánh dày, may váy áo. Khách lên vào quãng này có thể thấy nhiều cảnh sinh hoạt hơn là cảnh ruộng, và nếu được mời, có dịp hiểu thêm vì sao với người vùng cao, mùa gặt xong mới là lúc một năm thật sự khép lại. Đường lên bản cũng khô ráo hơn mùa mưa, hợp với người muốn đi bộ giữa các bản.

Câu hỏi thường gặp

Mù Cang Chải và Tú Lệ, nơi nào lúa chín trước?

Thường là Tú Lệ, vì thung lũng thấp và kín gió hơn, nhiều ruộng nếp. Mù Cang Chải nằm cao hơn và trải trên nhiều xã nên mùa vàng ở đây đến sau và kéo dài hơn. Tuy vậy, khoảng lệch mỗi năm khác nhau, có năm hai nơi vàng gần cùng lúc.

Đến Mù Cang Chải giữa tháng mười có còn lúa không?

Có thể vẫn còn ở một số khu cao hoặc cấy muộn, nhưng phần lớn ruộng ven đường đã gặt. Cảnh khi đó là những thửa vàng xen thửa đã gặt, rơm phơi trên bờ. Nếu mục đích chính là xem ruộng vàng kín, nên đi sớm hơn và hỏi tình hình trước.

Mùa lúa chín có những hoạt động gì đặc biệt?

Ngoài việc ngắm và chụp ruộng, mùa này địa phương thường tổ chức các hoạt động văn hoá du lịch, trong đó có bay dù lượn trên đèo Khau Phạ, giới thiệu văn hoá người Mông, người Thái, ẩm thực vùng cao. Lịch và nội dung thay đổi theo năm, cần xem thông báo chính thức.

Gặt lúa ở Mù Cang Chải có cho khách tham gia không?

Một số gia đình làm du lịch cộng đồng có thể cho khách theo ra đồng xem, thử cắt lúa hay đập lúa. Nhưng đây là ruộng và mùa màng của người ta; chỉ tham gia khi chủ nhà mời hoặc đồng ý, làm theo hướng dẫn và đừng biến việc đồng áng thành trò diễn để chụp ảnh.

Đi xem lúa chín bằng xe máy có an toàn không?

Nhiều người đi xe máy, nhưng đèo Khau Phạ dài, dốc và nhiều khúc cua, mùa này đông xe khách và xe chở lúa. Chỉ nên tự lái khi đã quen đèo dốc, xe đã kiểm tra phanh, lốp; đi ban ngày, giữ tốc độ thấp. Người chưa quen có thể đi xe khách lên rồi thuê xe tại chỗ.

Mường Lò có ruộng bậc thang không?

Mường Lò chủ yếu là cánh đồng phẳng trong lòng chảo quanh Nghĩa Lộ, không phải ruộng bậc thang như Mù Cang Chải. Cảnh ở đây là đồng lúa rộng với bản nhà sàn người Thái ven chân núi. Ruộng bậc thang thường thấy khi đi tiếp lên Tú Lệ và qua đèo Khau Phạ.