Ở vùng Yên Bái cũ có ba kiểu nhà truyền thống chính: nhà sàn của người Thái, người Tày ở thung lũng; nhà đất của người Mông trên núi cao; và nhà nửa sàn nửa đất hoặc nhà đất của nhiều nhóm Dao ở sườn núi lưng chừng. Mỗi kiểu nhà là câu trả lời cho khí hậu, địa hình và nếp sống của cộng đồng đó.
Đi một ngày từ cánh đồng Mường Lò lên Mù Cang Chải, bạn sẽ thấy rõ sự chuyển đổi: dưới thung là những dãy nhà sàn thoáng, mái dốc, gầm cao; lên quá đèo Khau Phạ, nhà sát đất, tường kín, khói bếp lan qua mái. Không có kiểu nhà nào "tiến bộ" hơn kiểu nào; mỗi kiểu hợp với nơi nó đứng.
Bài này giải thích cấu trúc từng kiểu nhà, những quy ước về không gian bên trong, những điều khách nên giữ khi được mời vào nhà, và vì sao nhà truyền thống đang thay đổi.
Vì sao thung lũng ở nhà sàn, núi cao ở nhà đất
Thung lũng như Mường Lò, Tú Lệ hay vùng sông Chảy có đất bằng, nhiều nước, độ ẩm cao, mùa mưa dễ ngập. Nhà sàn giải quyết cả ba: sàn cao tránh ẩm và nước, gầm thoáng giúp nhà mát về mùa hè, ngày trước còn tránh được thú dữ. Gầm sàn đồng thời là chỗ để nông cụ, khung cửi, củi, nhốt gia súc.
Núi cao như Mù Cang Chải, Trạm Tấu thì ngược lại: đất dốc, gió mạnh, mùa đông rét, có năm băng giá. Nhà sàn gió lùa từ dưới lên sẽ rất lạnh. Vì thế người Mông dựng nhà sát đất, tường dày, ít cửa sổ, bếp lửa cháy gần như cả ngày. Khói bếp hun khô ngô, thóc trên gác và giữ cho gỗ khỏi mối mọt.
Người Dao ở khoảng giữa nên chọn giải pháp lai: nhà nửa sàn nửa đất, phần sau đặt trên nền đất đào vào sườn đồi, phần trước gác sàn ra phía dốc. Không cần san nền rộng, vẫn có chỗ khô ráo. Nhiều nhóm Dao ở vùng thấp lại ở nhà đất hẳn. Còn người Kinh ở vùng thấp chủ yếu ở nhà đất ba gian kiểu đồng bằng, nay phần lớn là nhà xây.
Nhà sàn Thái Mường Lò: mái mai rùa và khau cút
Nhà sàn của người Thái Đen ở Mường Lò dễ nhận nhất qua mái: mái lợp cỏ tranh hoặc ngói, hai đầu hồi khum tròn như mai rùa, mái hạ thấp che kín gần hết vách. Trên hai đầu nóc thường có khau cút, một đôi thanh gỗ bắt chéo nhau, chạm hình sừng hoặc hoa, được coi là dấu hiệu của nhà người Thái Đen. Nhà Thái Trắng có cấu trúc khác ở một số chi tiết mái và cách bố trí cầu thang.
Nhà thường dài, có hai cầu thang ở hai đầu hồi: một cầu thang dành cho đàn ông và khách, một cầu thang phía bếp dành cho phụ nữ trong gia đình. Sàn làm bằng ván gỗ hoặc bương, tre đập dập, lau chùi bóng. Cột nhà chôn xuống đất hoặc kê trên đá tảng, khung liên kết bằng mộng, chốt gỗ, ngày trước gần như không dùng đinh.
Một gia đình Thái lớn có thể sống chung ba thế hệ trong một nhà sàn. Khi con cái lập gia đình riêng, nhà mới được dựng cạnh nhà cũ, tạo thành những cụm nhà họ hàng trong bản. Vì thế, đi trong một bản Thái ở Mường Lò, bạn sẽ thấy những nhóm nhà sàn nằm sát nhau, chung sân, chung lối đi.
Không gian bên trong nhà sàn và những quy ước
Gian thờ tổ tiên. Thường ở phía trong cùng của một đầu nhà, gọi là "hóng" theo tiếng Thái. Đây là chỗ thiêng nhất, khách không ngồi quay lưng hay gác chân về phía đó, không treo quần áo, không để đồ đạc bừa bãi gần đó.
Cột nhà. Trong nhà có những cây cột được coi trọng đặc biệt, gắn với chủ nhà và tổ tiên. Khách không nên tựa lưng, treo đồ hay đóng đinh vào những cột này. Không biết cột nào thì cứ hạn chế tựa vào cột nói chung.
Bếp lửa. Bếp đặt trên sàn, có khung gỗ đắp đất, kiềng ba chân bằng sắt hoặc đá. Không gác chân lên bếp, không ngồi xổm trên kiềng, không đổ nước lã vào lửa, không ném rác vào bếp.
Chỗ ngủ. Phía trong nhà là buồng ngủ của các cặp vợ chồng, ngăn bằng rèm vải. Khách ngủ ở gian ngoài, gần cửa. Không vén rèm, không nhìn vào buồng của gia đình.
Cửa sổ và cầu thang. Khách lên xuống bằng cầu thang chính. Không ngồi trên bậc cầu thang chắn lối, không thò chân ra cửa sổ. Lên nhà thì cởi giày dép, để ngay dưới chân cầu thang.
Nhà sàn Tày ở vùng sông Chảy, hồ Thác Bà
Nhà sàn của người Tày ở Lục Yên, Yên Bình có nét gần với nhà sàn Tày ở Tuyên Quang, Hà Giang cũ: mái bốn mái hoặc hai mái thẳng, lợp lá cọ, tranh hoặc ngói, không có khau cút như nhà Thái Đen. Cầu thang thường ở mặt trước hoặc đầu hồi, có sàn phơi nhỏ để phơi thóc, quần áo, để chum nước.
Bên trong, bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, đối diện cửa chính; bếp lửa đặt gần giữa sàn hoặc lệch về một bên. Người Tày cũng có quy ước không gian giống người Thái về chỗ thờ, chỗ ngủ, chỗ tiếp khách, nhưng chi tiết có khác. Khách lạ cứ quan sát chủ nhà và làm theo là ổn nhất.
Vùng ven hồ Thác Bà có những nhà sàn Tày dựng trên sườn đồi nhìn ra mặt hồ, có lối xuống bến thuyền. Một số nhà sàn được chủ nhà cải tạo làm homestay, giữ khung gỗ cũ, làm thêm nhà vệ sinh khép kín, mở rộng hiên. Đây là cách nhiều gia đình giữ được nhà cũ mà vẫn sống tiện nghi hơn.
Nhà đất người Mông và nhà nửa sàn của người Dao
Nhà Mông ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu thường có ba gian, dựng trên nền đất san phẳng ở sườn núi. Vách làm bằng ván gỗ ghép, ở một số nơi bằng đất trình, mái lợp ván pơ mu hoặc tranh. Cửa chính ở giữa ít khi mở toang, chỉ mở trong dịp lễ, Tết hay khi có khách quan trọng; ngày thường người nhà đi cửa phụ ở bên.
Trong nhà, bếp lửa lớn nấu cám, nấu rượu, bếp nhỏ để sưởi và nấu ăn. Gác cao là kho lương thực. Cột cái và bàn thờ ở gian giữa là chỗ quan trọng nhất. Chuồng trâu, chuồng ngựa làm cạnh nhà, có khi sát tường nhà để giữ ấm cho gia súc vào mùa đông và dễ trông coi.
Nhà nửa sàn nửa đất của người Dao kết hợp hai lối: phần nền đất ở phía trong làm bếp, chỗ thờ cúng; phần sàn ở phía ngoài làm chỗ ngủ, tiếp khách. Nhà thường nhỏ hơn nhà sàn Thái, dựng theo thế dốc, mái lợp tranh, gỗ hoặc lá. Ở một số bản Dao vùng thấp, nhà đất ba gian giống nhà người Kinh nhưng bố trí bàn thờ và bếp theo nếp của người Dao.
Dựng nhà và mừng nhà mới
Dựng nhà ngày trước là việc của cả bản. Gia đình chuẩn bị gỗ trong nhiều năm: chọn cây, chặt, ngâm nước hoặc gác bếp cho bền. Khi đủ gỗ, chọn ngày lành, mời họ hàng, hàng xóm cùng đến dựng khung. Một ngôi nhà sàn có thể dựng khung trong một vài ngày nhờ nhiều người góp sức, rồi chủ nhà tự làm nốt vách, sàn, mái trong nhiều tháng.
Lễ mừng nhà mới là dịp lớn: chủ nhà làm lễ báo tổ tiên, mời thầy cúng, mổ lợn, gà, mời cả bản đến ăn uống. Với người Thái, tối mừng nhà mới có vòng xoè trên sàn hoặc dưới sân. Người Mông, người Dao, người Tày cũng có những nghi thức riêng, như mang lửa từ bếp cũ sang bếp mới, đặt đồ vật tượng trưng vào chỗ thờ.
Ngày nay nhiều gia đình thuê thợ dựng nhà, mua gỗ thay vì tự khai thác rừng, nhưng lễ mừng nhà mới vẫn được giữ, và việc hàng xóm đến giúp, góp gạo, góp rượu vẫn là nếp quen. Nếu bạn ở homestay mà chủ nhà rủ đi mừng nhà mới trong bản, đó là cơ hội hiếm để thấy nếp sống cộng đồng.
Nhà truyền thống đang thay đổi: giữ và đổi
Đi qua Mường Lò hay ven hồ Thác Bà hôm nay, bạn sẽ thấy rất nhiều nhà xây gạch, mái tôn, nhà ống hai ba tầng xen giữa các nhà sàn cũ. Lý do rất thực tế: gỗ lớn ngày càng khó kiếm và đắt, rừng tự nhiên được bảo vệ chặt; nhà gỗ cần sửa chữa thường xuyên vì mối mọt, mưa nắng; nhà xây phù hợp hơn khi mở cửa hàng, để xe, làm vệ sinh khép kín.
Nhiều gia đình chọn giải pháp kết hợp: tầng dưới xây gạch, tầng trên vẫn dựng sàn gỗ; hoặc giữ nhà sàn cũ làm nơi thờ cúng, đón khách, còn ở trong nhà xây mới. Một số bản làm du lịch được hỗ trợ giữ nhà sàn truyền thống, cải tạo làm homestay. Ở vùng cao, chương trình xoá nhà tạm thay những căn nhà dột nát bằng nhà kiên cố hơn.
Người ngoài hay tiếc khi thấy nhà sàn biến mất. Nhưng nhà trước hết là chỗ ở của người ta, không phải hiện vật bảo tàng. Điều đáng trân trọng là những gia đình vẫn chọn giữ nhà cũ, và cách hỗ trợ tốt nhất là ở homestay của họ, trả đúng giá, giữ gìn nhà như nhà mình.
Xem nhà truyền thống ở đâu
Cách tốt nhất để hiểu nhà sàn Thái là ở một đêm trong nhà sàn ở các bản quanh Nghĩa Lộ cũ như bản Lìn, bản Sà Rèn, bản Pá Làng, bản Bon. Nhiều nhà còn giữ khung gỗ cũ, khau cút trên nóc, cầu thang hai đầu. Sáng sớm, khi khói bếp bay qua mái, bạn sẽ thấy nhà sàn sống như thế nào trong một ngày thường.
Muốn xem nhà Mông, hãy đi bộ vào các bản ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu, nơi vẫn còn những ngôi nhà gỗ, nhà trình đất của người già. Nhà Tày ven hồ Thác Bà có thể gặp khi đi thuyền ra các đảo hoặc đi bộ quanh các bản ở Yên Bình, Lục Yên cũ. Nhà Dao nửa sàn nửa đất còn ở một số bản xa thuộc Văn Yên, Văn Chấn cũ.
Bảo tàng tỉnh ở trung tâm cũ bên sông Hồng có trưng bày hiện vật về đời sống, nhà cửa, nông cụ của các dân tộc, là nơi xem trước khi lên bản. Khi đến bản, chỉ vào nhà khi được mời, hỏi trước khi chụp bên trong nhà, và đừng mở cửa buồng, cửa kho để xem cho biết.
Câu hỏi thường gặp
Khau cút trên nóc nhà người Thái có ý nghĩa gì?
Khau cút là đôi thanh gỗ bắt chéo trên hai đầu nóc nhà sàn của người Thái Đen, thường chạm hình sừng hoặc hoa. Đây là dấu hiệu nhận biết nhà người Thái Đen và gắn với quan niệm về sự che chở cho ngôi nhà. Ý nghĩa cụ thể có nhiều cách giải thích khác nhau tuỳ nơi.
Vào nhà sàn người Thái có phải cởi giày không?
Có. Khách cởi giày dép, để ngay dưới chân cầu thang trước khi lên sàn. Sàn nhà là nơi người trong nhà ngồi, ăn, ngủ, nên giữ sạch là phép lịch sự cơ bản. Nhiều homestay để sẵn dép đi trong nhà cho khách.
Vì sao nhà người Mông ít cửa sổ?
Người Mông sống ở vùng núi cao, gió mạnh và mùa đông rét, có năm băng giá. Nhà ít cửa sổ giúp giữ ấm, chắn gió. Ánh sáng chủ yếu lấy qua cửa chính, cửa phụ và khe hở giữa mái với vách. Nhà xây mới ngày nay thường có thêm cửa sổ kính.
Có thể ở nhà sàn truyền thống ở Mường Lò không?
Có. Nhiều gia đình người Thái ở các bản quanh Nghĩa Lộ cũ làm homestay trong nhà sàn, khách ngủ trên sàn gỗ có đệm, chăn, màn. Nên hỏi trước về nhà vệ sinh, nước nóng và chỗ để xe, vì mỗi nhà có điều kiện khác nhau.
Nhà sàn gỗ ở Yên Bái có bền không?
Nhà sàn làm bằng gỗ tốt, được bảo dưỡng thường xuyên và có khói bếp hun có thể dùng nhiều chục năm. Tuy nhiên mối mọt, mưa nắng làm hỏng sàn, cột, mái, nên cứ vài năm phải thay ván, sửa mái. Đây cũng là một lý do nhiều gia đình chuyển sang nhà xây.